مثلنویسی «خفته را خفته کی کند بیدار»: ۳ نمونهی آماده با آرایهها (کوتاه، متوسط و ادبی)
گاهی نصیحتکردن فایده ندارد؛ چون خواب، واقعی نیست.
مثل «خفته را خفته کی کند بیدار» یکی از مثلهای پرکاربرد برای انشا و مثلنویسی است. در این مطلب سه نمونهی آماده، همراه با نشاندادن آرایهها (تشبیه، کنایه، جانبخشی و تضاد) و الگوی گامبهگام نوشتن گذاشتهایم.
خلاصه در یک نگاه
- ابتدا معنی مثل را روشن بنویسید: کسی که خودش بیخبر است یا خودش را به بیخبری زده، با نصیحت بیدار نمیشود.
- یک داستان کوتاه با شخصیتهای مشخص بیاورید.
- ساختار را حفظ کنید: معنی مثل ← داستان ← نتیجهی داستان ← پیام.
- چند تشبیه و یک کنایهی مناسب بنویسید، اما زیادهروی نکنید.
- پایان انشا را با پیام آموزنده و مهربانانه تمام کنید.
معنی مثل «خفته را خفته کی کند بیدار» چیست؟
این مثل میگوید کسی که خودش در خواب غفلت است، نمیتواند دیگری را بیدار کند. معنی دوم آن این است که اگر کسی خودش را به خواب زده باشد، هیچکس نمیتواند او را بیدار کند. خواب در این مثل کنایه از نادانی، بیخبری و غفلت است. نصیحت برای کسی که نادانسته اشتباه میکند فایده دارد، اما برای کسی که نمیخواهد بفهمد، بیاثر است.
الگوی نوشتن مثلنویسی
| بخش | چه بنویسیم؟ | طول پیشنهادی |
|---|---|---|
| مقدمه | نوشتن مثل و معنی کوتاه آن | ۲ تا ۳ جمله |
| بدنهی ۱: آغاز داستان | معرفی شخصیتها، زمان و مکان | یک پاراگراف |
| بدنهی ۲: گرهی داستان | اشتباههای تکراری و نصیحتهای مردم | یک پاراگراف |
| بدنهی ۳: گرهگشایی | آمدن حکیم و گفتن مثل | یک پاراگراف |
| نتیجهگیری | پیام داستان و ارتباط آن با مثل | ۲ تا ۳ جمله |
نمونهی ۱: مثلنویسی کوتاه (مناسب پایههای ابتدایی)
دو دوست ناآگاه
آرایهی این نمونه: کنایه («خواب» کنایه از نادانی و بیخبری)
به نام خداوند بخشنده و مهربان
روزی روزگاری در روستایی دو دوست زندگی میکردند که هر کاری را با هم انجام میدادند. آنها نادان بودند و هر کاری میکردند، برای خودشان و مردم دردسر میساخت.
مردم روستا بارها نصیحتشان کردند، اما آن دو گوش نمیدادند. یک روز مرد دانایی به روستا آمد. مردم ماجرا را به او گفتند و از او کمک خواستند.
مرد دانا گفت: «خفته را خفته کی کند بیدار.» یعنی کسی که خودش را به خواب زده، بیدار نمیشود.
پس همیشه باید گوش شنوا داشته باشیم و از نصیحتهای خوب استفاده کنیم.
نمونهی ۲: مثلنویسی متوسط با ساختار کامل و آرایهها (مناسب پایههای ششم تا هشتم)
خوابی که بیدار نمیشد
آرایههای این نمونه: کنایه، تشبیه، جانبخشی (داخل پرانتز مشخص شدهاند)
به نام خداوند بخشنده و مهربان
مقدمه. بزرگان گفتهاند: «خفته را خفته کی کند بیدار.» یعنی کسی که خودش غافل است، نمیتواند دیگری را آگاه کند و کسی را هم که خود را به خواب زده، نمیشود بیدار کرد. (کنایه: خواب یعنی نادانی)
آغاز داستان. در روزگاران قدیم، در روستایی دو دوست زندگی میکردند که همیشه کنار هم بودند. آنها به نادانی شهره بودند و همه میدانستند هر کاری که این دو با هم شروع کنند، جز زیان چیزی برایشان ندارد.
گرهی داستان. مردم روستا هر کجا آنها را میدیدند، نصیحتشان میکردند. بزرگان محل از تجربههایشان میگفتند و از آن دو میخواستند پیش از هر کاری مشورت کنند. اما نصیحت مثل باران روی سنگ بود (تشبیه: نصیحت به باران روی سنگ) و هیچ اثری نمیگذاشت.
گرهگشایی. روزی مرد دانایی خسته از راه رسید و در روستا استراحت کرد. مردم گفتند: «شاید تو بتوانی این دو نفر را به راه بیاوری. در این چند سال، کسی نمانده که با آنها حرف نزده باشد.» مرد حکیم کمی فکر کرد و گفت: «خفته را خفته کی کند بیدار.» او توضیح داد که با نصیحت میشود کسی را که از روی نادانی اشتباه میکند راهنمایی کرد، اما کسی که خودش را به بیخبری زده، هیچوقت بیدار نمیشود.
نتیجهگیری. این داستان به ما یاد میدهد که پیش از نصیحتکردن، خودمان آگاه باشیم و وقتی دیگران نصیحتمان میکنند، گوش دلمان را باز بگذاریم.
نمونهی ۳: مثلنویسی ادبی (مناسب پایههای بالاتر)
خوابِ بیداران
به نام خداوند بخشنده و مهربان
مقدمه. مولانا و دیگر بزرگان بارها از خواب غفلت گفتهاند؛ خوابی که چشم باز دارد، اما دل بسته است. مثل «خفته را خفته کی کند بیدار» هم همین حقیقت تلخ را در چند واژه گنجانده است.
پاراگراف اول. در روستایی دور، دو دوست بودند که نادانیشان زبانزد همه بود. هر کاری که دستبهدست هم میدادند، مثل ساختن خانه بر روی آب (تشبیه) بود؛ نه بنیانی داشت و نه ماندگار بود. مردم از زیانهایشان به ستوه آمده بودند.
پاراگراف دوم. پیر و جوان هر جا آنها را میدیدند، نصیحت میکردند. بزرگان از تجربههایشان میگفتند و سفارش میکردند: «پیش از هر کاری مشورت کنید.» اما حرفها به گوششان میرسید و از دلشان دور میماند؛ گویی دیواری از غفلت میان آنها و حقیقت کشیده شده بود (استعاره).
پاراگراف سوم. روزی حکیمی از آن دیار میگذشت و برای رفع خستگی در روستا ماند. مردم دور او جمع شدند و درد دلشان را گفتند. حکیم لبخندی زد و گفت: «خفته را خفته کی کند بیدار.» و سپس افزود: «بیخبری که از نادانی باشد، با راهنمایی درمان میشود؛ اما آنکه خود را به خواب زده، هرگز بیدار نمیشود، زیرا خواب او بهانه است، نه بیماری.» (تضاد: خواب / بیداری)
نتیجهگیری. بیداری از خود ما آغاز میشود. اگر دل بیدار داشته باشیم، هر نصیحتی چراغی است و اگر دل خواب باشد، آفتاب هم ما را بیدار نمیکند.
چه چیزی مثلنویسی را بهتر میکند؟
- مثل را درست معنی کنید: بگویید «خواب» کنایه از نادانی و بیخبری است.
- داستان را کوتاه و روشن بنویسید: شخصیتها، مشکل و پایان داستان مشخص باشد.
- ارتباط داستان با مثل را حفظ کنید: آخر داستان، مثل باید طبیعی گفته شود.
- آرایهها را سنجیده بیاورید: دو یا سه تشبیه و یک کنایه کافی است.
- پیام روشن بنویسید: پایان انشا باید بگوید ما از این داستان چه میآموزیم.
آرایههایی که میتوان استفاده کرد
| آرایه | معنی | مثال برای این مثل |
|---|---|---|
| کنایه | گفتن چیزی با معنای دیگر | خفته (کنایه از نادان و بیخبر) |
| تشبیه | مانند کردن چیزی به چیز دیگر | نصیحت مثل باران روی سنگ بود |
| استعاره | تشبیهی که فقط یک طرفش گفته میشود | دیوار غفلت |
| تضاد | آوردن دو واژهی متضاد | خفته / بیدار |
| جانبخشی | انسانوار کردن چیزی غیرانسانی | نصیحت به گوش آنها در میزد |
جملههای آماده برای مقدمه و نتیجه
برای شروع
- بزرگان گفتهاند: «خفته را خفته کی کند بیدار.»
- این مثل از آن دسته مثلهایی است که چند کلمه دارد، اما معنایی بزرگ.
- میخواهم داستانی بگویم که معنی این مثل را روشن میکند.
برای پایان
- پس بیایید پیش از نصیحتکردن، خودمان بیدار باشیم.
- این داستان به ما یاد میدهد گوش شنوا بهترین هدیه است.
- نادانی درمان دارد، اما خود را به نادانی زدن درمان ندارد.
نکتههای نگارشی مثلنویسی
- با «به نام خداوند بخشنده و مهربان» شروع کنید و عنوان را در سطر اول بنویسید.
- سر هر پاراگراف کمی تورفتگی بگذارید.
- آرایهها را پیش از تحویل در پرانتز مشخص کنید اگر معلم خواسته باشد.
- مثل را داخل گیومه بنویسید و آن را غلط ننویسید.
- انشا را یک بار با صدای بلند بخوانید تا غلطها پیدا شود.
تو به نظرت چه کسی را میشود بیدار کرد و چه کسی را نه؟ جوابات را در بخش نظرات بنویس 👇
دربارهی این مقاله
نمونهها برای تمرین و الگوگیری نوشته شدهاند؛ بهتر است دانشآموزان با تجربه و کلمههای خودشان آنها را بازنویسی کنند.
حتما بخوانید: انشا با موضوع جانشین سازی پروانه


حکایت خیلی هاست
wonderful👌