آمار و احتمال ریاضی هفتم (فصل نهم): آموزش دادههای آماری، انواع نمودار و محاسبهی احتمال
علم آمار، علم جمعآوری اطلاعات، سازماندهی و بررسی آنهاست. اطلاعات جمعآوریشده را دادهی آماری میگوییم و برای نمایش آنها از جدول و نمودار استفاده میکنیم. احتمال رخ دادن یک اتفاق برابر است با تعداد حالتهای مطلوب تقسیم بر تعداد کل حالتها و همیشه عددی بین ۰ و ۱ است.
در این مطلب دادهی آماری، جدول دادهها، انواع نمودار، اتفاقهای حتمی، ممکن و غیرممکن و محاسبهی احتمال را گامبهگام و با مثال حلشده بررسی میکنیم. در پایان هم یک جدول «کاربرد هر نمودار» و سؤالهای متداول گذاشتهایم.
خلاصه در یک نگاه
- برای جمعآوری اطلاعات از اندازهگیری استفاده میکنیم. اطلاعات ممکن است بر حسب عدد باشند یا نباشند.
- برای نظم دادن به دادهها، آنها را در جدول دادهها مینویسیم.
- نمودار میلهای برای مقایسه، دایرهای برای سهم هر داده، خط شکسته برای تغییرها و تصویری برای نمایش مقدار با شکل است.
- اتفاقها سه دستهاند: حتمی (احتمال ۱)، غیرممکن (احتمال ۰) و ممکن (احتمال بین ۰ و ۱).
- احتمال = تعداد حالتهای مطلوب ÷ تعداد کل حالتها.
- برای اطمینان از درستی جواب، بررسی کنید احتمال بین ۰ و ۱ باشد و مجموع سهمها در نمودار دایرهای ۱۰۰ درصد شود.
علم آمار و دادهی آماری چیست؟
علم آمار، علم جمعآوری اطلاعات، سازماندهی و بررسی آنهاست. برای جمعآوری اطلاعات از اندازهگیری استفاده میکنیم. اطلاعات بهدستآمده ممکن است بر حسب عدد باشند (مثل قد) یا نباشند (مثل رنگ مورد علاقه). به اطلاعات جمعآوریشده، دادهی آماری میگوییم.
دادهها را چگونه سازماندهی کنیم؟
برای نظم دادن به دادهها، آنها را در یک جدول مرتب میکنیم. به این جدول، جدول دادهها میگوییم.
مثال ۱: ساخت جدول دادهها
مسئله: رنگ مورد علاقهی ۱۰ دانشآموز اینهاست: آبی، قرمز، آبی، سبز، آبی، قرمز، سبز، آبی، قرمز، آبی. جدول دادهها را بنویسید.
حل: هر رنگ را میشماریم: آبی ۵ بار، قرمز ۳ بار و سبز ۲ بار.
- جواب: آبی ۵، قرمز ۳، سبز ۲
- بازگشت به عقب: 5 + 3 + 2 = 10 که برابر تعداد کل دانشآموزان است ✓.
انواع نمودار چیست؟
با دیدن یک نمودار میتوانیم در یک نگاه به بسیاری از ویژگیهای اطلاعات پی ببریم.
- نمودار میلهای: برای مقایسهی تعدادها و پیدا کردن بیشترین و کمترین داده.
- نمودار دایرهای: ابتدا سهم هر داده را بهصورت درصد حساب میکنیم (تعداد آن داده ÷ تعداد کل × ۱۰۰) و بعد روی دایره نشان میدهیم.
- نمودار خط شکسته: برای نمایش تغییرها؛ در موضوعهایی که تغییر مهم است.
- نمودار تصویری: از یک شکل برای نشان دادن مقدار مشخصی از اشیا یا افراد استفاده میکنیم.
مثال ۲: سهم هر داده در نمودار دایرهای
مسئله: با دادههای مثال ۱، سهم هر رنگ را به درصد حساب کنید.
حل: آبی: 5 ÷ 10 × 100 = 50%. قرمز: 3 ÷ 10 × 100 = 30%. سبز: 2 ÷ 10 × 100 = 20%.
- جواب: آبی ۵۰٪، قرمز ۳۰٪، سبز ۲۰٪
- بازگشت به عقب: 50 + 30 + 20 = 100 ✓
مثال ۳: انتخاب نمودار مناسب
مسئله: برای نشان دادن تغییر دمای هوا در طول یک هفته کدام نمودار مناسبتر است؟
حل: موضوع، تغییر است و نمودار خط شکسته برای نمایش تغییرها کاربرد دارد.
- جواب: نمودار خط شکسته
- بازگشت به عقب: برای مقایسهی تعدادها میلهای و برای سهم هر داده دایرهای مناسب است، نه برای تغییر ✓.
اتفاق حتمی، ممکن و غیرممکن چیست؟
در هر آزمایش، اتفاقها را به سه دسته تقسیم میکنیم. مثالها با پرتاب یک تاس (با عددهای ۱ تا ۶) است:
- اتفاق حتمی: نتیجهاش قطعی است. مثلاً آمدن عددی کوچکتر از ۷.
- اتفاق غیرممکن: هرگز رخ نمیدهد. مثلاً آمدن عددی بزرگتر از ۷.
- اتفاق ممکن: ممکن است رخ دهد، ولی قطعی نیست. مثلاً آمدن عدد ۴.
- هر کدام از اتفاقهای ممکن را اتفاق تصادفی میگوییم.
احتمال رخ دادن یک اتفاق را چگونه حساب کنیم؟
- احتمال = تعداد حالتهای مطلوب ÷ تعداد کل حالتها
- احتمال اتفاق حتمی ۱ و احتمال اتفاق غیرممکن ۰ است.
- در اتفاق ممکن، صورت کسر از مخرج کوچکتر است، پس احتمال عددی بین ۰ و ۱ است.
- بنابراین احتمال هر اتفاق ۰ یا ۱ یا عددی بین این دو است.
مثال ۴: احتمال در پرتاب تاس
مسئله: در پرتاب یک تاس، احتمال آمدن عدد زوج چقدر است؟
حل: کل حالتها ۶ تاست و حالتهای مطلوب (۲، ۴ و ۶) ۳ تاست. احتمال: 3 ÷ 6 = 1/2.
- جواب: 1/2
- بازگشت به عقب: عدد فرد هم ۳ حالت دارد و 1/2 + 1/2 = 1 ✓.
مثال ۵: نوع اتفاق و احتمال آن
مسئله: در پرتاب یک تاس، نوع اتفاق و احتمال هر کدام را بگویید: (الف) آمدن عدد کوچکتر از ۷ (ب) آمدن عدد بزرگتر از ۷ (پ) آمدن عدد ۵.
حل: (الف) هر ۶ حالت مطلوب است، پس حتمی است و احتمالش 6/6 = 1. (ب) هیچ حالتی مطلوب نیست، پس غیرممکن است و احتمالش 0/6 = 0. (پ) فقط یک حالت مطلوب است، پس ممکن است و احتمالش 1/6.
- جواب: (الف) حتمی، ۱؛ (ب) غیرممکن، ۰؛ (پ) ممکن، 1/6
- بازگشت به عقب: احتمال (پ) بین ۰ و ۱ است ✓.
مثال ۶: احتمال انتخاب مهره
مسئله: در کیسهای ۴ مهرهی قرمز و ۶ مهرهی آبی داریم. احتمال برداشتن یک مهرهی قرمز چقدر است؟
حل: کل حالتها 4 + 6 = 10 و حالتهای مطلوب ۴ است. احتمال: 4/10 = 2/5.
- جواب: 2/5
- بازگشت به عقب: احتمال آبی 6/10 است و 4/10 + 6/10 = 1 ✓.
کاربرد هر نمودار در یک جدول
جدول زیر خلاصهی انواع نمودار این درس است:
| نمودار | کاربرد | مثال |
|---|---|---|
| میلهای | مقایسهی تعداد، بیشترین و کمترین داده | تعداد دانشآموزان هر کلاس |
| دایرهای | نشان دادن سهم هر داده به درصد | سهم هر رنگ مورد علاقه |
| خط شکسته | نمایش تغییرها | دمای هوا در طول هفته |
| تصویری | نشان دادن مقدار با یک شکل | هر شکل برابر ۱۰ نفر |
سؤالهای متداول دربارهی آمار و احتمال ریاضی هفتم
علم آمار چیست؟
علم جمعآوری اطلاعات، سازماندهی و بررسی آنهاست.
دادهی آماری چیست؟
اطلاعات جمعآوریشده را دادهی آماری میگوییم. دادهها ممکن است بر حسب عدد باشند یا نباشند.
نمودار میلهای چه کاربردی دارد؟
برای مقایسهی تعدادها و پیدا کردن بیشترین و کمترین داده.
نمودار دایرهای را چگونه رسم کنیم؟
اول سهم هر داده را بهصورت درصد حساب میکنیم و بعد آن را روی دایره نشان میدهیم.
تفاوت اتفاق حتمی، ممکن و غیرممکن چیست؟
اتفاق حتمی قطعاً رخ میدهد (احتمال ۱)، اتفاق غیرممکن هرگز رخ نمیدهد (احتمال ۰) و اتفاق ممکن ممکن است رخ دهد یا ندهد (احتمال بین ۰ و ۱).
احتمال چگونه حساب میشود؟
تعداد حالتهای مطلوب را بر تعداد کل حالتها تقسیم میکنیم.
چرا احتمال همیشه بین ۰ و ۱ است؟
چون تعداد حالتهای مطلوب هیچوقت از تعداد کل حالتها بیشتر نمیشود، پس کسر همیشه از ۱ بزرگتر نیست و منفی هم نمیشود.
دربارهی این مقاله
این نوشته بر پایهی مبحث آمار و احتمال در فصل نهم کتاب ریاضی هفتم تنظیم شده است. ریاضی با تمرین قویتر میشود؛ از هر بخش چند مسئلهی دیگر هم خودتان حل کنید و جوابها را بررسی کنید. برای دیدن نمونه سؤالهای بیشتر، فیلم آموزش ریاضی هفتم (فصل نهم) را ببینید. حتماً بخوانید: نمونه سوال ریاضی هفتم.


کدام بخش آمار و احتمال برایت سختتر است؟ هر سؤالی دربارهی آمار و احتمال ریاضی هفتم داری، در بخش نظرات بنویس. مجموعهی آموزشی عینکی آمادهی کمک به شماست 👇