نقش واژه ها در جمله
نقش واژه ها در جمله یعنی کاری که هر واژه یا گروه واژه در جمله بر عهده دارد. مهمترین نقشها اینهاست: نهاد (انجامدهندهی کار)، مفعول (دریافتکنندهی کار، همراه با «را»)، متمم (واژهای که با حرف اضافه میآید)، مسند (ویژگی یا حالت نهاد با فعل اسنادی)، قید و منادا. برای تشخیص نقشها اول فعل جمله را پیدا کنید و بعد با پرسشهای مخصوص هر نقش جلو بروید.
در این مطلب نقشهای اصلی و نقشهای تبعی (صفت، مضافالیه، بدل و معطوف) را با مثال و تحلیل کامل بررسی میکنیم. در پایان هم جدول «پرسش و نشانهی هر نقش»، اشتباههای رایج و سؤالهای متداول را گذاشتهایم.
خلاصه در یک نگاه
- هر جمله دو بخش دارد: نهاد و گزاره.
- نهاد را با پرسش «چه کسی یا چه چیزی + فعل؟» پیدا میکنیم.
- مفعول را با پرسش «چه کسی را / چه چیزی را + فعل؟» پیدا میکنیم؛ معمولاً «را» دارد.
- متمم با حرف اضافه (از، با، در، به، برای، بر، تا ...) میآید.
- مسند فقط با فعلهای اسنادی (است، بود، شد، گشت، گردید، باشد ...) میآید.
- قید دربارهی زمان، مکان، حالت، مقدار یا چگونگی انجام کار توضیح میدهد.
- منادا واژهای است که صدا زده میشود، معمولاً با «ای».
نقش واژه ها در جمله چیست؟
هر واژه در جمله کاری انجام میدهد؛ مثلاً یکی انجامدهندهی کار است، یکی دریافتکنندهی کار و یکی ویژگی را بیان میکند. به این کار، «نقش» آن واژه میگوییم. یک واژهی یکسان در جملههای مختلف میتواند نقشهای متفاوتی بگیرد. مثلاً «علی» در «علی آمد» نهاد است و در «او علی را دید» مفعول.
جمله از چه بخشهایی ساخته میشود؟
جمله دو بخش اصلی دارد:
- نهاد: کسی یا چیزی که کار را انجام میدهد یا دربارهاش خبر میدهیم.
- گزاره: هر آنچه دربارهی نهاد میگوییم؛ شامل فعل و بقیهی اجزای جمله.
فعل هستهی گزاره است و بقیهی نقشها (مفعول، متمم، مسند، قید) را به آن مربوط میکنیم.
نهاد چیست؟
نهاد کسی یا چیزی است که کار را انجام میدهد یا حالتی دارد. برای پیدا کردن آن بپرسید: «چه کسی یا چه چیزی + فعل؟» اگر نهاد در جمله نوشته نشده باشد، در شناسهی فعل پنهان است. مثلاً در جملهی «کتاب را خواندم» نهاد «من» است که در شناسهی «ـَم» پنهان است.
مفعول چیست؟
مفعول کسی یا چیزی است که کار روی آن انجام میشود. با پرسش «چه کسی را / چه چیزی را + فعل؟» پیدا میشود و معمولاً نشانهی «را» دارد.
مثال ۱: نهاد و مفعول
جمله: «علی کتاب را خرید.»
- فعل: خرید
- نهاد: چه کسی خرید؟ ← علی
- مفعول: چه چیزی را خرید؟ ← کتاب (همراه با «را»)
- بررسی: اگر «را» را برداریم، جمله ناقص میشود؛ پس «کتاب» مفعول است ✓.
متمم چیست؟
متمم اسمی است که با حرف اضافه (از، با، در، به، برای، بر، تا و مانند آنها) میآید و جمله را کامل میکند. اگر آن را حذف کنیم، جملهی بیمعنا یا ناقص میشود. پرسش آن مثلاً «از چه کسی؟»، «با چه چیزی؟» یا «به کجا؟» است.
مثال ۲: نهاد و متمم
جمله: «کودک از سگ ترسید.»
- فعل: ترسید
- نهاد: چه کسی ترسید؟ ← کودک
- متمم: از چه چیزی ترسید؟ ← سگ (با حرف اضافهی «از»)
- بررسی: «کودک ترسید» ناقص است و «از سگ» آن را کامل میکند؛ پس «سگ» متمم است ✓.
مسند چیست؟
مسند ویژگی، حالت یا هویت نهاد را بیان میکند و فقط همراه با فعلهای اسنادی میآید. فعلهای اسنادی رایج: است، بود، شد، گشت، گردید، باشد، میشود، ماند.
مثال ۳: نهاد و مسند
جمله: «هوا سرد است.»
- فعل: است (فعل اسنادی)
- نهاد: هوا
- مسند: هوا چگونه است؟ ← سرد
- بررسی: «سرد» ویژگی نهاد را میگوید و فعل «است» آن را به نهاد وصل میکند ✓.
قید چیست؟
قید واژه یا گروه واژهای است که دربارهی زمان، مکان، حالت یا مقدار انجام کار توضیح میدهد. برای مثال «دیروز» (قید زمان)، «آنجا» (قید مکان)، «آهسته» (قید حالت) و «خیلی» (قید مقدار).
مثال ۴: چند نقش در یک جمله
جمله: «دیروز مریم آهسته به خانه آمد.»
- فعل: آمد
- نهاد: مریم
- قید زمان: دیروز
- قید حالت: آهسته
- متمم: خانه (با حرف اضافهی «به»)
- بررسی: هر نقش را با پرسش خودش آزمودیم؛ «کی؟» ← دیروز، «چگونه؟» ← آهسته، «به کجا؟» ← خانه ✓.
منادا چیست؟
منادا واژهای است که آن را صدا میزنیم؛ معمولاً با «ای» یا بدون آن. منادا جزو ارکان اصلی جمله نیست و با ویرگول از بقیهی جمله جدا میشود.
مثال ۵: منادا
جمله: «ای دوست، درس را بخوان.»
- منادا: دوست
- مفعول: درس (همراه با «را»)
- فعل: بخوان
- نهاد: تو (پنهان در شناسهی فعل)
- بررسی: «دوست» را صدا میزنیم و کاری را از او میخواهیم؛ پس منادا است ✓.
نقشهای تبعی چه نقشهایی هستند؟
نقشهای تبعی به واژهی دیگر وابستهاند و دربارهی آن توضیح میدهند:
- صفت: ویژگی اسم را میگوید؛ مثل «باهوش» در «دختر باهوش».
- مضافالیه: اسمی که بعد از اسم دیگر میآید و آن را معرفی یا محدود میکند؛ مثل «علی» در «کتاب علی».
- بدل: توضیح یا نام دیگر برای یک اسم؛ مثل «شاعر بزرگ» در «حافظ، شاعر بزرگ ایران».
- معطوف: واژهای که با «و» یا «یا» به واژهی قبل عطف میشود؛ مثل «رضا» در «علی و رضا».
مثال ۶: نقشهای اصلی و تبعی
جمله: «دختر باهوش همسایه کتاب علی را آورد.»
- فعل: آورد
- نهاد: دختر (هستهی نهاد)؛ «باهوش» صفت و «همسایه» مضافالیه آن است.
- مفعول: کتاب (همراه با «را»)؛ «علی» مضافالیه آن است.
- بررسی: «باهوش» را برای دختر و «علی» را برای کتاب به کار بردهایم؛ پس وابستهاند و نقش تبعی دارند ✓.
پرسش و نشانهی هر نقش چیست؟
جدول زیر خلاصهی روش تشخیص نقشهاست:
| نقش | پرسش | نشانه | مثال |
|---|---|---|---|
| نهاد | چه کسی / چه چیزی + فعل؟ | هماهنگ با شناسهی فعل | علی آمد. |
| مفعول | چه کسی را / چه چیزی را + فعل؟ | معمولاً «را» | نامه را نوشت. |
| متمم | از چه کسی؟ با چه چیزی؟ به کجا؟ | حرف اضافه | از سگ ترسید. |
| مسند | نهاد چگونه است؟ چیست؟ | فعل اسنادی | هوا سرد است. |
| قید | کی؟ کجا؟ چگونه؟ چقدر؟ | توضیح فعل | آهسته آمد. |
| منادا | چه کسی را صدا میزنیم؟ | «ای» و ویرگول | ای دوست، بیا. |
گامبهگام نقش واژهها را چگونه تشخیص بدهیم؟
- گام اول: فعل جمله را پیدا کنید.
- گام دوم: نهاد را با «چه کسی یا چه چیزی + فعل؟» پیدا کنید.
- گام سوم: ببینید «را» دارید یا نه؛ اگر دارید، مفعول را پیدا کنید.
- گام چهارم: واژههایی که با حرف اضافه آمدهاند را متمم یا قید در نظر بگیرید. اگر حذفشان جمله را ناقص کند، متمماند.
- گام پنجم: اگر فعل اسنادی است، مسند را پیدا کنید.
- گام ششم: واژههای باقیمانده را بررسی کنید؛ ممکن است قید، منادا یا نقش تبعی باشند.
- گام هفتم (بررسی): در پایان هر واژه باید یک نقش داشته باشد و هیچ واژهای بینقش نماند.
اشتباههای رایج در تشخیص نقش واژهها
- هر اسمی که «را» دارد، مفعول است؛ اما هر مفعولی «را» ندارد. مثلاً در «او کتاب خرید» هم «کتاب» مفعول است.
- هر اسمی که حرف اضافه دارد، همیشه متمم نیست؛ گاهی قید است. اگر جمله بدون آن کامل باشد، قید است.
- مسند فقط با فعل اسنادی میآید؛ در «علی دوید» مسند نداریم.
- فراموشکردن نهادِ پنهان در شناسهی فعل؛ در «رفتم» نهاد «من» است.
- نقش یک واژه به جمله بستگی دارد، نه به خود واژه.
سؤالهای متداول دربارهی نقش واژه ها در جمله
نقش واژه ها در جمله یعنی چه؟
یعنی کاری که هر واژه یا گروه واژه در جمله انجام میدهد؛ مثلاً نهاد، مفعول، متمم یا مسند بودن.
نهاد و فاعل فرقی دارند؟
در دستور زبان فارسی مدرسه، به بخشی که کار را انجام میدهد یا دربارهاش خبر میدهیم، «نهاد» میگوییم. نهاد گاهی انجامدهندهی کار است و گاهی صاحب حالت (مثل «هوا» در «هوا سرد است»).
تفاوت مفعول و متمم چیست؟
مفعول معمولاً نشانهی «را» دارد و کار روی آن انجام میشود. متمم با حرف اضافه (از، با، به، در ...) میآید و فعل برای کامل شدن به آن نیاز دارد.
مسند را چگونه تشخیص بدهیم؟
اول ببینید فعل اسنادی است یا نه (است، بود، شد، گشت ...). اگر هست، بپرسید «نهاد چگونه است؟» یا «نهاد چیست؟». پاسخ، مسند است.
اگر نهاد در جمله نیامده باشد چه کنیم؟
نهاد در شناسهی فعل پنهان است. مثلاً در «میروم» نهاد «من»، در «رفتی» نهاد «تو» و در «رفتند» نهاد «آنها» است.
دربارهی این مقاله
این نوشته بر پایهی مباحث دستور زبان فارسی (نقش واژهها در جمله) تنظیم شده است. دستور زبان با تمرین قویتر میشود؛ از هر بخش چند جملهی دیگر را خودتان تحلیل کنید.


کدام نقش برایت سختتر است؟ هر سؤالی دربارهی نقش واژه ها در جمله داری، در بخش نظرات بنویس. مجموعهی آموزشی عینکی آمادهی کمک به شماست 👇