نگارش ششم درس پنجم: هفت خان رستم

در این درس چه یاد می‌گیریم؟

• املاواژه‌های مرکبی مثل «گفت‌وگو»، مبالغه و معنای دور و نزدیک کنایه
• نگارشبازنویسی بیت به نثر و نوشتن دربارهٔ «خان‌های» زندگی
• کارگاهاستفاده از حواس پنجگانه و توضیح ضرب‌المثل
• درک متنکاربرد «بنابراین» و مرتب کردن جمله‌های داستان نگهبان کاروان

یادآوری: هفت خان رستم

«خان» یعنی مرحله و منزل. رستم در هفت خان با رخش از سختی‌های راه گذشت تا کاووس را نجات دهد. این هفت خان به ترتیب عبارت‌اند از:

• خان ۱نبرد با شیر
• خان ۲گذشتن از بیابان بی‌آب
• خان ۳کشتن اژدها
• خان ۴رویارویی با زن جادو
• خان ۵گرفتن اولاد
• خان ۶کشتن ارژنگ دیو
• خان ۷کشتن دیو سپید

املا و دانش زبانی

۱) واژه‌های مرکب مثل «گفت‌وگو»

نمونهٔ کتاب «گفت‌وگو» است؛ واژه‌ای که از دو بخش ساخته شده و حرف «و» میان آن‌ها قرار گرفته است. باید از متن درس واژه‌هایی از همین نوع پیدا کنید و بنویسید. چند نمونهٔ دیگر برای آشنایی:

• جست‌وجو
• پرس‌وجو
• شست‌وشو
• رفت‌وآمد
• خرید‌وفروش
• ساخت‌وساز

نکتهٔ املایی: «و» در این واژه‌ها به بخش‌های قبل و بعد می‌چسبد یا با نیم‌فاصله نوشته می‌شود: جست‌وجو.

۲) پیدا کردن جمله‌ها از متن درس

در این تمرین، به کمک علامت‌ها و واژه‌هایی که در کتاب آمده، باید جمله‌های مناسب را از متن درس پیدا کنید و بنویسید. روش کار:

• ۱واژه یا علامت داده‌شده را بخوانید و به معنی آن فکر کنید.
• ۲متن درس را مرور کنید و جمله‌ای را که شامل آن واژه است پیدا کنید.
• ۳جمله را عیناً و بدون تغییر بنویسید.

۳) مبالغه

مبالغه یعنی چیزی را بسیار بزرگ‌تر، بیشتر یا کوچک‌تر از آنچه هست نشان دادن. در صحبت‌های روزمرهٔ خودمان هم زیاد از آن استفاده می‌کنیم.

• صد بار به تو گفته‌ام که دیر نکن.
• از گرسنگی دارم می‌میرم.
• آن‌قدر منتظر ماندم که پیر شدم.

در این جمله‌ها «صد بار» به معنی «بارها» و «می‌میرم» به معنی «بسیار گرسنه‌ام» است. در شاهنامه هم برای نشان دادن قدرت پهلوانان از مبالغه فراوان استفاده شده است.

معنای دور و نزدیک کنایه

کنایه جمله‌ای است که دو معنی دارد: معنای نزدیک (ظاهری) و معنای دور (مقصود اصلی گوینده). برای نمونه «آب در هاون کوبیدن»:

• معنای نزدیکآب را درون هاون ریختن و با دسته‌اش کوبیدن
• معنای دورکار بیهوده و بی‌نتیجه انجام دادن

نگارش

۱) بازنویسی بیت به نثر ساده

برای تبدیل شعر به نثر این سه کار را بکنید:

• ۱واژه‌های دشوار را بشناسید و معنی کنید.
• ۲جمله‌ها را به ترتیب نهاد، مفعول و فعل بچینید (فعل آخر جمله باشد).
• ۳واژه‌های شعری را با واژه‌های ساده جایگزین کنید.

نمونه با بیتی دیگر

۲) خان‌های زندگی من

کتاب می‌پرسد: «برای موفقیت در زندگی، به نظرتان چه خان‌هایی پیشرو دارید؟» همان‌طور که رستم هفت خان را پشت سر گذاشت، ما هم برای رسیدن به هدف‌هایمان باید از سختی‌هایی بگذریم. این‌ها پیشنهادی برای یک دانش‌آموز است:

• خان ۱ترس از شکست
• خان ۲تنبلی و امروز و فردا کردن
• خان ۳وقت‌تلف‌کردن
• خان ۴خشم و بدخلقی
• خان ۵وسوسهٔ بازی و گوشی
• خان ۶ناامیدی
• خان ۷غرور

نمونهٔ نوشته

برای موفقیت در زندگی، من هم هفت خان پیش رو دارم. خان اول، ترس از شکست است؛ باید یاد بگیرم اگر اشتباه کردم دوباره تلاش کنم. خان دوم تنبلی است که با برنامه‌ریزی از آن می‌گذرم. خان سوم وقت‌تلف‌کردن با گوشی و بازی است. اگر این خان‌ها را مثل رستم یکی‌یکی پشت سر بگذارم، به هدفم می‌رسم و معلم خوبی می‌شوم.

۳) یک نمونه مبالغه از متن درس

در این تمرین باید جمله‌ای را از متن درس پیدا کنید که در آن چیزی بیش از اندازهٔ واقعی بزرگ یا قوی نشان داده شده است، و بعد توضیح دهید. قالب توضیح را این‌طور بنویسید:

نمونه: اگر در متن آمده باشد «رستم با یک ضربه دشمن را به آسمان پراند»، این جمله مبالغه است، چون هیچ انسانی نمی‌تواند با یک ضربه کسی را تا آسمان بپراند. شاعر می‌خواهد قدرت فوق‌العادهٔ پهلوان را نشان بدهد.

کارگاه نویسندگی

بهره‌گیری از حواس پنجگانه

برای اینکه نویسندهٔ خوبی باشیم، لازم است:

• بیناییهمه‌چیز را خوب و دقیق ببینیم (خوب دیدن).
• شنواییخوب و دقیق گوش دهیم (خوب گوش دادن).
• چشایی و بویایینسبت به بو، مزه و طعم اشیا حساس و دقیق باشیم.
• لامسهگاهی به کمک حس لامسه پدیده‌ها و اشیا را بشناسیم.

پس مقدمهٔ خوب نوشتن، خوب دیدن، خوب گوش دادن و استفاده از حس بویایی، چشایی و لامسه است.

۱) از پنجرهٔ کلاس به بیرون نگاه کنید

نمونه: از پنجرهٔ کلاس، حیاط مدرسه را می‌بینم. درخت بزرگ چنار برگ‌های زرد و نارنجی‌اش را روی زمین می‌ریزد و باد آن‌ها را می‌چرخاند. چند بچه توی حیاط توپ‌بازی می‌کنند و گنجشک‌ها روی نرده نشسته‌اند. آسمان خاکستری است و ابرها کم‌کم جمع می‌شوند. بوی خاک نم‌خورده هم از لای پنجره به مشام می‌رسد.

۲) چشم‌هایتان را ببندید و به صداها گوش بدهید

نمونه: چشم‌هایم را بستم و گوش دادم. اول فقط صدای نفس خودم را شنیدم. بعد صدای تیک‌تاک ساعت دیوار و خش‌خش ورق‌زدن دفتر دوستم را شنیدم. از دور، صدای بوق ماشین و فریاد فروشنده‌ای می‌آمد. وقتی چشم‌هایم را باز کردم، تازه فهمیدم دنیا پر از صداهایی است که هر روز نمی‌شنویم.

۳) ضرب‌المثل «نوشدارو بعد از مرگ سهراب»

این ضرب‌المثل از داستان رستم و سهراب در شاهنامه آمده است. رستم ناخواسته پسرش سهراب را زخمی کرد. نوشدارو دارویی بود که می‌توانست او را نجات بدهد، اما دارو دیر رسید و سهراب مرده بود. در توضیح ضرب‌المثل سه کار بکنید: معنی ساده‌اش را بگویید، مثالی بزنید و نتیجه بگیرید.

نمونه: این ضرب‌المثل یعنی کمک یا چاره‌ای که دیر برسد، دیگر فایده‌ای ندارد. مثلاً اگر دانش‌آموزی تمام سال درس نخواند و بعد از امتحان بخواهد درس‌هایش را بخواند، فایده‌ای ندارد. نتیجه می‌گیرم که هر کاری را باید در زمان خودش انجام داد، نه بعد از آنکه دیر شده است.

درک متن

الف) واژهٔ «بنابراین»

«بنابراین» یکی از واژه‌هایی است که میان دو جمله می‌آید و علت، سبب و دلیل را بازگو می‌کند؛ یعنی جملهٔ بعد از آن، نتیجهٔ جملهٔ قبل است. نمونه:

• این وظیفهٔ هر انسانی است؛ بنابراین تشکر لازم نیست.
• این حیوان وحشی است؛ بنابراین حمله خواهد کرد.

ب) جاهای خالی با «اما، ولی، بنابراین، و»

متن این‌طور کامل می‌شود:

چند وقت پیش داستانی دربارهٔ خیر و شر خواندم. اینکه سال‌ها پیش خیر و شر برای شنا کردن به دریا رفتند. اما شر زودتر از آب بیرون آمد و لباس‌های خیر را پوشید. بنابراین خیر هم برای اینکه برهنه نماند، مجبور شد لباس‌های شر را بپوشد. و حالا سال‌هاست که آدم‌ها خیر و شر را اشتباه می‌گیرند.

• «اما» (یا «ولی»): چون شر برخلاف انتظار زودتر بیرون آمد.
• «و»: دو کار پشت سر هم را به هم وصل می‌کند.
• «بنابراین»: چون لباس خیر را شر پوشیده بود، پس خیر مجبور شد لباس شر را بپوشد.

داستان نگهبان کاروان

جمله‌های این داستان را به این ترتیب شماره‌گذاری کنید:

• ۱نگهبان کاروانی شب به خواب رفت.
• ۲دزدان رسیدند و کاروان را غارت کردند.
• ۳بامداد صاحبان مال دیدند که شتران و بار آن‌ها ناپدید شده است.
• ۴به نگهبان پرخاش کردند که چه پیش آمده است؟
• ۵گفت: «دزدان نقابدار، کاروان را غارت کردند و مال مردم را به یغما بردند.»
• ۶گفتند: «مگر تو سنگ بودی؟ چرا جلوی آن‌ها را نگرفتی؟»
• ۷گفت: «تعداد آن‌ها زیاد بود و من تنها بودم.»
• ۸گفتند: «اگر نمی‌توانستی با آن‌ها مبارزه کنی، باید فریاد و هیاهو می‌کردی تا بیدار شویم.»
• ۹گفت: «در آن هنگام شمشیر کشیدند و گفتند اگر فریاد و هیاهو کنی تو را می‌کشیم. من نیز از ترس خاموش گشتم، اما اکنون هر قدر که بخواهید برایتان فریاد می‌کشم!»

نکته: این داستان هم شبیه ضرب‌المثل «نوشدارو بعد از مرگ سهراب» است. فریاد زدن نگهبان بعد از غارت کاروان هیچ فایده‌ای ندارد.

هنر و سرگرمی: خوشنویسی

در این بخش باید سرمشق (بیت‌های داده‌شده) را زیبا و خوش‌خط بنویسید. چند نکته برای خوش‌خطی:

• خودکار یا قلم را سبک بگیرید و فشار زیادی به کاغذ نیاورید.
• اندازهٔ حرف‌ها و فاصلهٔ کلمه‌ها را یکسان نگه دارید.
• اول با مداد روی خط‌کش خیالی بنویسید و بعد با خودکار.
• هر سرمشق را چند بار تمرین کنید، نه فقط یک بار.

متن غلط، متن درست: ویرایش را یاد بگیرید

پیش از ویرایش: رستم خیلی قوی بود. اون شیر رو کشت. بعد رفت جلو. بعد اژدها رو دید.

پس از ویرایش: رستم پهلوانی نیرومند بود. او در خان اول شیر را شکست داد و پس از آن راه خود را ادامه داد تا به اژدها رسید.

• واژه‌های گفتاری («اون، رو») به نوشتاری تبدیل شد.
• تکرار «بعد» حذف شد.
• جمله‌ها با واژه‌های پیوند («و»، «تا») به هم وصل شدند.

بانک واژه برای نوشتن بهتر

• پهلوان: دلاور، شجاع، قهرمان
• خان: مرحله، منزل
• مبالغه: بزرگ‌نمایی، اغراق
• غارت: چپاول، یغما
• هیاهو: فریاد، غوغا

چک‌لیست خودارزیابی

• در نوشته‌ام از حواس پنجگانه (دیدن، شنیدن، بو و ...) کمک گرفته‌ام؟
• در توضیح ضرب‌المثل معنی، مثال و نتیجه را نوشته‌ام؟
• «بنابراین» را فقط میان علت و نتیجه به کار برده‌ام؟
• واژهٔ گفتاری یا شکسته در نوشته‌ام مانده است؟
• نوشته‌ام را یک بار از اول تا آخر بلند خوانده‌ام؟

تمرین بیشتر

• سه مبالغه از صحبت‌های روزانهٔ خودتان بنویسید و معنی واقعی هر کدام را توضیح دهید.
• با واژه‌های «جست‌وجو»، «رفت‌وآمد» و «گفت‌وگو» سه جمله بسازید.
• یک بیت دلخواه را به نثر ساده برگردانید.
• دربارهٔ صدای باران یک بند بنویسید و از حس شنوایی و بویایی هر دو کمک بگیرید.