معنی

غنچه با دلی گرفته و غمگین گفت: زندگی یعنی لب از خندیدن بستن و در گوشه‌ای از درون خود نشستن و تنها ماندن.

واژگان کلیدی

• دل گرفته: غمگین، دلتنگ
• لب ز خنده بستن: نخندیدن
• گوشه‌ای درونِ خود نشستن: گوشه‌گیری و تنها بودن

هم‌خانواده

• خنده: خندان، خندیدن
• درون: درونی، درونگرا

کلمات متضاد

• خنده ↔ گریه
• دل‌گرفته ↔ شاد
• درون ↔ بیرون
• بستن ↔ گشودن

نکات املایی

• غنچه
• خنده
• گوشه‌ای
• درون
• نشستن

آرایه‌های ادبی

• تشخیصغنچه مانند انسان دل‌گرفته است و سخن می‌گوید.
• کنایه«دل‌گرفته» کنایه از غمگین بودن؛ «لب ز خنده بستن» کنایه از نخندیدن و گوشه‌گیری
• قافیهبستن / نشستن (با ردیف «است»)

معنی

گل با خنده گفت: زندگی یعنی شکوفا شدن و باز شدن؛ یعنی با زبان سبز (زبان طبیعت و رویش) راز دل را گفتن.

واژگان کلیدی

• شکفتن: باز شدن، شکوفا شدن
• زبان سبز: زبان طبیعت و رویش و شادابی
• راز: سرّ، حرف پنهان

هم‌خانواده

• شکفتن: شکوفه، شکوفا، شکوفایی
• راز: رازدار
• گفتن: گفت‌وگو، گفتار

کلمات متضاد

• شکفتن ↔ پژمردن
• گل ↔ غنچه (گل شکفته و غنچه بسته است)

نکات املایی

• شکفتن
• زبان
• سبز
• راز
• گفتن

آرایه‌های ادبی

• تشخیصگل مانند انسان می‌خندد و سخن می‌گوید.
• قافیهشکفتن / گفتن (با ردیف «است»)

معنی

صدای گفت‌وگوی غنچه و گل از میان باغچه دوباره شنیده می‌شود. تو چه فکر می‌کنی؟ به‌راستی کدام‌یک درست گفته‌اند؟ من هم که دارم فکر می‌کنم. (شاعر خواننده را به اندیشیدن دعوت می‌کند.)

واژگان کلیدی

• باغچه: باغ کوچک
• باز هم: دوباره
• راستی: به‌راستی

هم‌خانواده

• فکر: افکار، تفکّر، متفکّر

نکات املایی

• گفت‌وگو
• غنچه
• باغچه
• فکر

آرایه‌های ادبی

• مناظرهگفت‌وگوی غنچه و گل با یکدیگر
• تشخیصغنچه و گل با هم گفت‌وگو می‌کنند.
• پرسش«تو چه فکر می‌کنی؟» برای وادار کردن خواننده به فکر کردن

معنی

به نظر می‌رسد گل به راز زندگی اشاره کرده است؛ چون هر چه باشد او گل است و یکی دو پیراهن بیشتر از غنچه پاره کرده، یعنی از غنچه تجربه‌ی بیشتری دارد.

واژگان کلیدی

• اشاره کردن: نشان دادن، سربسته گفتن
• پیرهن: پیراهن، لباس
• پیرهن پاره کردن: تجربه‌ی بیشتر داشتن

کلمات متضاد

• بیشتر ↔ کمتر

نکات املایی

• اشاره
• پیرهن
• غنچه

آرایه‌های ادبی

• کنایه«یکی دو پیرهن بیشتر پاره کردن» کنایه از تجربه‌ی بیشتر داشتن
• تشخیصگل مانند انسان پیرهن پاره می‌کند و راز زندگی را می‌داند.

درک مطلب

۱. گل، زندگی را با چه عبارت‌هایی توصیف می‌کند؟
گل زندگی را «شکفتن» و «با زبان سبز راز گفتن» توصیف می‌کند.

۲. چرا قیصر امین‌پور برای نشان دادن درستی نظر گل درباره‌ی «راز زندگی» می‌گوید: «گل، یکی دو پیرهن بیشتر ز غنچه پاره کرده است»؟
چون گل مرحله‌ی غنچه بودن را پشت سر گذاشته و شکفته است؛ پس تجربه‌ی بیشتری از زندگی دارد و نظرش قابل اعتمادتر است. «پیرهن پاره کردن» کنایه از تجربه‌ی بیشتر داشتن است.

۳. چرا شاعر «دل‌گرفته» را به «غنچه» و «خنده» را به «گل» نسبت داده است؟
غنچه بسته است و هنوز نشکفته، مثل آدمی که دل‌گرفته در خودش فرو رفته؛ اما گل شکفته و باز است، مثل آدمی که می‌خندد و شاد است.

۴. به نظر شما «راز زندگی» چیست؟
پاسخ آزاد است. نمونه پاسخ: راز زندگی این است که مثل گل بشکفیم، شاد باشیم و به‌جای گوشه‌گیری و غصه خوردن، با دیگران و طبیعت سخن بگوییم و رشد کنیم.

دانش ادبی

۱. شخصیت‌بخشی (تشخیص): گاهی شاعر یا نویسنده برای اثرگذاری بیشتر، زیباتر کردن و ساده کردن مفاهیم، از زبان موجودات و اشیا سخن می‌گوید و ویژگی‌ها و رفتار انسان را به آن‌ها نسبت می‌دهد؛ مانند «غنچه با دل‌گرفته گفت / گل به خنده گفت». در این نمونه، شاعر غنچه و گل را مانند انسان پنداشته است. به این کار «شخصیت‌بخشی» می‌گویند.

۲. مناظره: گاهی در نوشته یا شعر، شخصیت‌های انسانی یا غیرانسانی به‌صورت پرسش و پاسخ، بحث و مجادله به گفت‌وگو می‌پردازند. به این کار «مناظره» می‌گویند. در این شعر، شاعر با روبه‌رو قرار دادن غنچه و گل و هم‌سخنی آن دو، از این شیوه (مناظره) بهره گرفته است.

کارگاه درس‌پژوهی

• ۱. الف) چند شیء انتخاب کنید و ویژگی‌های انسانی را به آن‌ها نسبت دهید و داستانی کوتاه بسازید. ب) بهترین داستان را با ذکر دلیل انتخاب کنید.
• ۲. در شعر «شیر خدا»، بیت «آن دَمِ صبحِ قیامت تأثیر / حلقه‌ای شد از او دامن‌گیر» به چه واقعه‌ای اشاره دارد؟ تحقیق کنید و به کلاس گزارش دهید.