واژگان کلیدی

• توان: تاب، طاقت
• بهنگام: به‌موقع، سر وقت
• جان‌فشانی: فداکاری، ایثار
• محدود: کم، اندک
• جوامع بشری: جامعه‌های انسانی
• وابسته: متکی بودن
• ارج می‌نهد: ارزش و احترام می‌گذارد

نکات املایی

• بهنگام
• محدود
• جمعی
• جوامع
• خاطره‌ی
• حفظ

واژگان کلیدی

• کهن: قدیم
• دلاور: شجاع، دلیر
• مرز: ناحیه، حد و حدود
• دلیرانه: شجاعانه، با شجاعت
• برآمد: بالا رفت
• چلّه: تسمه‌ای که به کمان می‌بندند و تیر را به وسیله‌ی آن پرتاب می‌کنند
• رهایی بخشید: آزاد کرد، نجات داد
• نام‌آوران: افراد مشهور، نامداران
• بی‌شمار: زیاد
• پاسداری: نگهبانی

هم‌خانواده

• خاطر: خاطره، خاطرات، خطور، خطر
• دفاع: مدافع، دفعات، دفعه، دفع
• پاسداری: پاسدار

کلمات متضاد

• بی‌شمار ↔ کم‌شمار
• دشمن ↔ دوست

نکات املایی

• مرز
• قلّه‌ی
• چلّه‌ی
• پاسداری
• جان‌فشانی

واژگان کلیدی

• سقوط: پایین افتادن، در اینجا به دست دشمن افتادن خاک شهر آبادان
• پرورانده: پرورش داده
• جنگ تحمیلی: جنگ اجباری، جنگ هشت‌ساله‌ای که با تجاوز نیروهای صدام به ایران آغاز شد و به ایران تحمیل شد
• اوراق فروشی: مکانی که در آن پاره‌های اتومبیل یا وسایل دیگر فروخته می‌شود

هم‌خانواده

• مقدّس: قدس، اقدس، قدّیس
• سقوط: ساقط، سقط
• مانع: منع، ممنوع، موانع
• شغل: شاغل، مشغله، شغال

کلمات متضاد

• آباد ↔ ویران

نکات املایی

• دریاقلی سورانی
• جنگِ تحمیلی
• شگفت‌انگیز
• مانع
• سقوط
• شغل
• اوراق فروشی

واژگان کلیدی

• حاشیه: اطراف
• فرسوده: کهنه شده، پوسیده شده
• بعثی: نیروهای ارتش عراق در زمان صدام
• محاصره: در حصار گرفته شده، دور شخصی یا چیزی را گرفتن
• کوی: محلّه، کوچه، برزن
• فوراً: به سرعت
• گورستان: قبرستان، آرامگاه مردگان
• غافلگیر: ناگهانی

هم‌خانواده

• اوراق: ورق، تورق، ورقه
• محاصره: حصار، حصر

کلمات متضاد

• شب ↔ روز
• تاریک ↔ روشن

نکات املایی

• اتومبیل
• فرسوده
• ذوالفقار
• حاشیه‌ی
• غافلگیر
• اشغال
• فوراً
• سروصدا
• متوجّه
• بعثی
• به صورتی غافلگیرکننده
• بهمن‌شیر
• محاصره

کلمات متضاد

• نابود ↔ آباد (ضمنی)

نکات املایی

• جوانمردی

معنی

ای دریاقلی، رکاب بزن و با یاد و کمک خدا کارت را شروع کن؛ دین و میهن، چشم‌به‌راه تلاش و اراده‌ی تو هستند.

واژگان کلیدی

• همّت: قصد و اراده
• چشم انتظار: منتظر

نکات املایی

• یا علی
• چشم انتظار
• همّت

آرایه‌های ادبی

• تشخیصدین و میهن چشم‌انتظار هستند (چشم داشتن و انتظار کشیدن ویژگی انسان است).
• کنایهچشم‌انتظار بودن کنایه از منتظر بودن و امید داشتن است.
• کنایهیا علی گفتن کنایه از تصمیم قطعی گرفتن و شروع کار با استمداد از بزرگان است.

معنی

اگر تأخیر کنی، فردا کوچه‌های شهر به میدان جنگ تن‌به‌تن مردم با تانک دشمن تبدیل می‌شود.

واژگان کلیدی

• درنگ: صبر، توقف، مکث

کلمات متضاد

• جنگ ↔ صلح

آرایه‌های ادبی

• واژه‌آراییتکرار کلمه‌ی «تن» و «تانک» (واج‌آرایی حرف ن و ت) موسیقی درونی ایجاد کرده است.

معنی

اگر در راه بمانی و هوا روشن شود (دیر برسی)، سرنوشت شهری که خاطراتت در آن است، مشخص و بد خواهد شد.

هم‌خانواده

• تکلیف: تکالیف، مکلّف
• خاطر: خاطره، خاطرات

کلمات متضاد

• روشن ↔ تاریک

آرایه‌های ادبی

• کنایهتکلیف چیزی روشن شدن کنایه از تمام شدن کار و مشخص شدن سرنوشت (معمولاً سرنوشت بد) است.
• ایهام«روشن» در مصراع دوم ایهام دارد: ۱. مشخص و معلوم بودن ۲. نورانی شدن (اشاره به آتش گرفتن شهر).

معنی

ای دریاقلی، نام تو به بزرگی و وسعت دریاست؛ تاریخ هم در بیان بزرگی نام تو ناتوان است.

واژگان کلیدی

• وسعت: بزرگی، فراخی
• تلفّظ: بیان کردن
• الکن: کسی که لکنت زبان دارد و به‌درستی نمی‌تواند تلفظ کند

هم‌خانواده

• وسعت: وسیع، واسع

نکات املایی

• وسعت
• تلفّظ
• الکن

آرایه‌های ادبی

• تشبیهنام دریاقلی به وسعت دریا تشبیه شده است.
• تشخیصتاریخ الکن است (لکنت زبان داشتن صفت انسان است که به تاریخ نسبت داده شده).
• اغراقناتوانی تاریخ در بیان نام او، اغراقی برای نشان دادن بزرگی کار اوست.

واژگان کلیدی

• خمپاره: نوعی گلوله‌ی انفجاری
• نفوذ: وارد شدن پنهانی
• سرعت: سریع

هم‌خانواده

• نفوذ: نافذ، منافذ، منفذ
• زمان: زمانه، زمینه
• سرعت: سریع

نکات املایی

• کشتی‌های دشمن
• خمپاره
• سرعت
• مدافعان

آرایه‌های ادبی

• تشبیهدریاقلی به دریایی خروشان تشبیه شده است.

واژگان کلیدی

• مقابله: روبرو شدن، جنگیدن
• ناکام: ناموفق
• تلفات: کشته‌ها
• عقب: پشت سر

هم‌خانواده

• مقابله: مقابل، قابل، قبل، قبله

کلمات متضاد

• ناکام ↔ کامیاب
• شکست ↔ پیروزی

نکات املایی

• مقابله
• عملیات
• نفوذ
• تلفات
• عقب
• شکستی

واژگان کلیدی

• انتقال: منتقل کردن، جابه‌جا کردن
• ناگوار: تلخ، بد، خوشایند نیست

هم‌خانواده

• انتقال: منتقل، نقل، ناقل
• موقع: موقعیت، مواقع، واقعه

کلمات متضاد

• ناگوار ↔ خوشایند
• ترس ↔ شجاعت

نکات املایی

• شدّت
• انتقال
• مزار
• سرنوشت‌ساز
• ترس
• تردید
• نجات
• به‌موقع
• اتّفاقات
• ناگوار

درک مطلب

۱. منظور از جمله‌ی «دریاقلی همچون دریایی خروشان بود» چیست؟
منظور این است که دریاقلی در آن لحظات پر از شور، هیجان و اراده بود. همان‌طور که دریا وقتی طوفانی و خروشان می‌شود هیچ مانعی جلودارش نیست و با قدرت پیش می‌رود، دریاقلی هم با تمام توان و بدون ترس از دشمن و خمپاره‌ها، فقط به سمت هدفش (نجات شهر) حرکت می‌کرد.

۲. از نظر نویسنده، «دریاقلی سورانی» چگونه مردی بود؟ عبارتی از متن بیان کنید که این نظر را نشان دهد.
از نظر نویسنده، او مردی دلاور، فداکار، هوشیار و شجاع بود که توانست سرنوشت جنگ را تغییر دهد. عبارت متن: «شهید دریاقلی سورانی یکی از دلاورمردان دوران دفاع مقدس بود که در نخستین ماه‌های جنگ تحمیلی با فداکاری شگفت‌انگیز خود، مانع سقوط شهر آبادان شد.»

۳. به نظر شما چه شباهتی میان کار «آرش» با «دریاقلی» وجود دارد؟
هر دو قهرمانانی بودند که برای حفظ تمامیت ارضی و نجات مرزهای ایران، جان خود را فدا کردند. آرش تمام جانش را در تیر گذاشت تا مرز ایران حفظ شود و دریاقلی تمام توانش را در رکاب زدن گذاشت تا دشمن وارد خاک ایران (آبادان) نشود. هر دو نماد ایثار جان برای میهن هستند.

۴. اخم کردن دریاقلی در تصویر و خم شدن او هنگام دوچرخه‌سواری، نشانگر چیست؟
این حالت چهره و بدن نشان‌دهنده‌ی جدیت، عزم راسخ، اراده‌ی قوی و نهایتِ تلاش اوست. خم شدن او روی دوچرخه نشان می‌دهد که او دارد با آخرین حدِ توان و سرعت ممکن رکاب می‌زند و بار سنگینِ مسئولیت نجات یک شهر را بر دوش خود حس می‌کند.

دانش زبانی (نشانه‌های نگارشی)

نشانه‌های نگارشی، علامت‌هایی هستند که در نوشتن به کار می‌روند تا خواندن متن را آسان‌تر کنند و به ما کمک کنند معنی و مفهوم جملات را بهتر و دقیق‌تر متوجه شویم.

• نقطه (.): نشان‌دهنده‌ی توقف کامل است؛ یعنی جمله تمام شده و باید مکث کنیم. جای آن همیشه پایان جمله‌های خبری و امری است.
• ویرگول یا درنگ‌نما (،): نشانه‌ی یک مکث یا درنگِ کوتاه است؛ برای فاصله انداختن بین بخش‌های یک جمله یا جدا کردن چند کلمه از هم به کار می‌رود.
• دو نقطه (:): معمولاً در سه جا به کار می‌رود: پیش از نقل‌قول مستقیم، برای توضیح دادن چیزی، و برای شمردن اجزای یک مجموعه.
• علامت سؤال (؟): جای آن پایان جمله‌های پرسشی است؛ گاهی هم برای نشان دادن شک و تردید یا تمسخر (معمولاً داخل پرانتز) به کار می‌رود.
• نشانه‌ی بیان عاطفه یا تعجب (!): پایان جملاتی می‌آید که بار احساسی دارند؛ یعنی نشان‌دهنده‌ی تعجب، شادی، غم، آرزو، دعا، تأکید یا امر با صدای بلند هستند.

کارگاه درس‌پژوهی

• ۱. داستانی درباره‌ی عشق به میهن بیابید، در کلاس بخوانید و درباره‌ی عناصر و ویژگی‌های آن گفت‌وگو کنید.
• ۲. درباره‌ی بازدید مجازی از یادمان‌ها و موزه‌ی دفاع مقدس تحقیق کنید. (می‌توانید با مراجعه به سایت‌های اینترنتی مربوط به «باغ موزه دفاع مقدس» یا «یادمان‌های راهیان نور»، بخش‌های مختلف مناطق جنگی را به‌صورت عکس‌های ۳۶۰ درجه یا تور مجازی مشاهده کنید و گزارش دهید.)