متن درس

من هم مانند شما، موجودی زنده هستم و زندگی من، فراز و فرودها و داستانی طولانی دارد؛ درست مثل زندگی خود شما. البته این را هم بگویم که عمر من بسیار طولانی‌تر از زندگی شماست. داستان زندگی من از همان آغاز تاریخ میهن عزیزمان، ایران، شروع شده است و همچنان با شور و شادابی ادامه دارد. من با همه‌ی مردم مهربان ایران، همراهی کرده‌ام و بر زبان همه‌ی آنان جاری بوده‌ام. هر ایرانی با آواهای دلنشین و نغمه‌های مهربانی من، پرورش می‌یابد و بزرگ می‌شود. افتخارهایی که شما فرزندان مهربان، با تلاش و کوشش خود می‌آفرینید، باعث سربلندی و اعتبار من می‌شود. بزرگی و عظمت من و شما به این است که با هم، کنار هم و نگاهبان هم باشیم. در طول تاریخ، فرزندان بی‌شماری با من بزرگ شده‌اند و به یاری پروردگار دانا، افتخار آفریده‌اند. حتماً دریافتید که مقصودم از این فرزندان عزیز، چه کسانی هستند!

واژگان کلیدی

• فراز: بلندی، بالا
• فرود: پستی، پایین
• طولانی: دراز، بلند
• آغاز: ابتدا، شروع
• شور: نشاط
• جاری: روان
• آوا: صدا
• نغمه: آهنگ، آواز، سرود
• پرورش می‌یابد: تربیت می‌شود
• اعتبار: ارزش، آبرو
• عظمت: بزرگی، شکوه
• نگاهبان: نگهبان، محافظ
• مقصود: هدف، منظور

هم‌خانواده

• عظمت: عظیم، تعظیم، اعظم

کلمات متضاد

• فراز ↔ فرود
• طولانی ↔ کوتاه
• آغاز ↔ پایان
• جاری ↔ ساکن

نکات املایی

• موجودی
• فراز و فرود
• طولانی
• عمر
• آغاز
• نغمه
• باعث
• اعتبار
• عظمت
• نگاهبان
• افتخار
• حتماً
• مقصودم

متن درس

آری، همه‌ی آن بزرگان علم و ادب، فرزندان من هستند؛ فرزندانی که بر شکوه و شوکت وطن و من افزوده‌اند. من در طول تاریخ، رویدادهای بی‌شماری را دیده‌ام و بسیاری از آنها را به شکل نوشته برایتان نگاه داشته‌ام. من شاهد دلاوری‌ها و پهلوانی‌های فرزندان خود بوده‌ام و شکست‌ها و پیروزی‌ها را دیده‌ام.

واژگان کلیدی

• شکوه: بزرگی، عظمت
• شوکت: بزرگی، عظمت
• افزوده‌اند: اضافه کرده‌اند
• رویداد: حادثه، ماجرا
• بی‌شمار: زیاد، فراوان
• دلاوری: شجاعت

کلمات متضاد

• شکست ↔ پیروزی

نکات املایی

• بزرگان علم
• طول تاریخ
• شکوه و شوکت

متن درس

گاهی دشمنان به هر سه‌ی ما (وطن، شما و من) تاخته‌اند؛ اما به یاری خدای بزرگ، همه با هم، همچنان پابرجا و استواریم. گاهی با کسان دیگر، دوستی کرده‌ایم و پیمان محبّت، بسته‌ایم و به هم پیوسته‌ایم و با این کار بر قدرت و توان خود افزوده‌ایم.

واژگان کلیدی

• تاخته‌اند: حمله کرده‌اند
• استوار: پابرجا
• پیمان: عهد و پیمان
• محبّت: دوستی، مهربانی
• به هم پیوسته‌ایم: به هم ملحق شده‌ایم
• قدرت: توانایی
• توان: طاقت

هم‌خانواده

• قدرت: قادر، مقدر، مقتدر

کلمات متضاد

• پیوسته ↔ گسسته

متن درس

بی‌گمان تا اینجا پی برده‌اید که من کیستم. آری، گمان شما درست است؛ نام من فارسی است؛ زبان فارسی. همان که اینک جلوی چشم شما روی صفحه‌ی کتاب و بر سر زبانتان است.

واژگان کلیدی

• بی‌گمان: بدون شک
• پی برده‌اید: فهمیده‌اید
• گمان: حدس

نکات املایی

• بی‌گمان

متن درس

اکنون بگذارید خودم را کمی بیشتر به شما معرّفی کنم. من، چند چهره دارم؛ یکی آوا و صدا که در گفتار ظاهر می‌شود و شما با گوش دادن، آن را می‌فهمید. چهره‌ی دوم، «خط» است که در نوشتار آشکار می‌شود و شما به کمک چشم و از راه دیدن با آن آشنا می‌شوید و آن را درک می‌کنید. گاهی نیز به جای گفتن و نوشتن به شکل اشاره به کار گرفته می‌شوم.

واژگان کلیدی

• ظاهر: نمایان، آشکار
• آشکار: پیدا، ظاهر، نمایان
• درک: فهم

هم‌خانواده

• خط: خطوط، خطاط
• درک: مدرک، ادراک، مدارک

کلمات متضاد

• ظاهر ↔ باطن

نکات املایی

• معرّفی
• چهره
• ظاهر
• خط
• اشاره

متن درس

اکنون دلم می‌خواهد کمی درباره‌ی چهره‌ی دوم خودم برایتان بگویم؛ چون این چهره در طول تاریخ، گرفتار سلیقه‌ها شده و تغییرات و چندگانگی‌هایی را پیدا کرده است. هر کلمه یا واژه، پاره‌ای از پیکر من است. هر واژه، تلفّظ، معنی و معمولاً یک شکل نوشتن دارد. برخی واژه‌ها یا کلمه‌ها، دو تلفّظ یا دو شکل و دو یا چند معنی دارند. تلفّظ و معنی را فعلاً رها می‌کنم و از شکل نوشتاری خودم برایتان نمونه‌هایی بیان می‌کنم که هر دو شکل نوشته، درست است؛ مثلاً

واژگان کلیدی

• سلیقه: ذوق، پسند
• چندگانگی: گوناگونی، تنوع
• واژه: کلمه، لغت
• پیکر: تن، بدن، جسم
• تلفّظ: نحوه‌ی ادا کردن و شکل گفتن یک واژه

هم‌خانواده

• تغییر: متغیّر، تغییرات
• تلفّظ: لفظ، الفاظ
• شکل: اشکال، شکیل

کلمات متضاد

• رها ↔ گرفتار

نکات املایی

• سلیقه
• تغییرات
• چندگانگی
• تلفّظ
• معنی
• معمولاً
• فعلاً

متن درس

لانه‌ی پرنده یا لانه پرنده، کتاب‌خانه یا کتابخانه، مهربان‌تر یا مهربانتر، گلدان‌ها یا گلدانها و…. دوستان خوب، همان‌طور که دیدید و دقّت کردید، اگرچه شیوه‌ی نوشتن این واژه‌ها کمی با هم فرق دارد، تلفّظ و معنای آنها یکسان است و هیچ تفاوتی با هم ندارد. من پیوسته بر زبان شما جاری هستم و با گوش، چشم، ذهن و بلکه با جانتان همراهم. شما نیز بکوشید که همواره با هم و نگاهبان میهن باشیم. وطن، خانه‌ی شماست و من عامل پیوستگی و اتّحاد همه‌ی اعضای این خانه‌ام. شناسنامه و سند شناخت شما در هر جای ایران و در هر گوشه‌ی جهان، زبان ملّی ایرانیان، یعنی زبان فارسی است.

واژگان کلیدی

• لانه: آشیانه
• شیوه: روش
• تفاوت: فرق
• پیوسته: همواره، همیشه
• اتّحاد: وحدت، یکی شدن
• اعضاء: جمع عضو، افراد
• سند: مدرک

هم‌خانواده

• ذهن: اذهان، ذهنی
• اتحاد: متحد، اتحادیه
• سند: اسناد، مستند

نکات املایی

• دقّت
• ذهن
• وطن
• عامل
• پیوستگی
• اتّحاد
• سند
• زبانِ ملّی

۱- مقصود از «آواهای دلنشین» و «نغمه‌های مهربانی» چیست؟

مقصود، زبان گفتاری و ادبیات شفاهی زبان فارسی است؛ مانند لالایی مادران، شعرهای دلنشین شاعران، ضرب‌المثل‌ها و داستان‌هایی که سینه به سینه نقل شده و باعث پرورش روحی و فرهنگی ایرانیان می‌شود.

۲- چرا زبان موجودی زنده معرفی شده است؟

زیرا زبان مانند یک موجود زنده، تاریخ تولد (آغاز) دارد، در طول زمان رشد می‌کند، تغییر می‌کند (فراز و فرود دارد)، فرزندانی (کلمات و آثار ادبی) به وجود می‌آورد و برای ادامه‌ی حیات به توجه و مراقبت نیاز دارد.

۳- چرا نویسنده زبان فارسی را به شناسنامه مانند کرده است؟

زیرا شناسنامه، سند هویت و نشان‌دهنده‌ی اصل و نسب یک فرد است. زبان فارسی نیز در هر جای ایران و جهان، سند هویت و نشانه‌ی ایرانی بودن ماست و ما را به یکدیگر و به تاریخ و فرهنگ مشترکمان پیوند می‌دهد.

۴- به نظر شما، زبان فارسی چه نقشی در وحدت و یکپارچگی ملّت ایران دارد؟

زبان فارسی به عنوان زبان مشترک و رسمی همه‌ی اقوام ایرانی، باعث می‌شود که مردم از هر منطقه و با هر گویشی بتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، احساسات و افکار خود را به هم منتقل کنند و حس مشترک ملی داشته باشند. این زبان مشترک مانند یک پل، همه‌ی ایرانیان را به هم متصل کرده و باعث اتحاد و یکپارچگی کشور می‌شود.

یکی از نشانه‌های جمع بستن واژه‌ها در زبان فارسی، افزودن نشانه‌ی «ان» به پایان واژه‌هاست؛ مانند:

واژه‌ی مفرد		نشانه‌ی جمع	واژه‌ی جمع
دوست	+	ان	دوستان
دشمن	+	ان	دشمنان
فرزند	+	ان	فرزندان
ایرانی	+	ان	ایرانیان

توجه: همیشه این‌گونه نیست که به سادگی، نشانه‌ی جمع «ان» به واژه‌ها بپیوندد و بدون هیچ تغییری، واژه‌ی جمع ساخته شود. در برخی از واژه‌ها پس از افزودن نشانه‌ی «ان»، تغییراتی به وجود می‌آید تا شکل جمع به دست آید. به نمونه‌های زیر دقت کنید:

واژه‌ی مفرد	نشانه‌ی جمع «ان»	واژه‌ی جمع
ستاره	ان	ستارگان
پرنده	ان	پرندگان
دانا	ان	دانایان
بیگانه	ان	بیگانگان
چهارپا	ان	چهارپایان