معنی

با اینکه سخن از نظر پاکی و طراوت مانند آب است، کم گفتن هر سخنی درست‌تر و بهتر است.

واژگان کلیدی

• لطف: پاکی، زلالی، طراوت
• صواب: درست، بهتر، شایسته

هم‌خانواده

• لطف: لطیف، لطافت
• صواب: اصابت، مصیب

کلمات متضاد

• صواب ↔ ناصواب، نادرست

آرایه‌های ادبی

• تشبیهسخن به «آب» تشبیه شده است.

دانش زبانی

• جمله: این بیت از ۲ جمله تشکیل شده است.
• نهاد: سخن، کم گفتن
• مسند: به لطف آب، صواب
• ترکیب وصفی: هر سخن

معنی

اگرچه آب همیشه پاک و زلال است، زیاد خوردن آن باعث دل‌زدگی و بیزاری می‌شود.

واژگان کلیدی

• ارچه: مخفف اگرچه
• زلال: پاک، صاف، شفاف
• ملال: رنج، سختی، دل‌زدگی، بیزاری

هم‌خانواده

• ملال: ملول، ملالت
• زلال: زلالی

کلمات متضاد

• ملال ↔ خوشحالی
• زلال ↔ کِدِر

دانش زبانی

• جمله: این بیت از ۲ جمله تشکیل شده است.
• نهاد: آب، ملال
• قید: همه، پر

معنی

کم بگو و سخن برگزیده بگو، مانند مروارید، تا از همان سخنِ اندکِ تو جهان پر (از فایده و ارزش) شود.

واژگان کلیدی

• گزیده: انتخاب شده، برگزیده، عالی
• دُر: مروارید
• اندک: کم، در اینجا به معنی سخن کم و به‌جا

هم‌خانواده

• گزیده: گزینش، برگزیده، گزین

کلمات متضاد

• اندک ↔ پر

آرایه‌های ادبی

• تشبیهسخن گزیده و کم به «دُر» (مروارید) تشبیه شده است.
• تضادبین واژه‌های «اندک» و «پر» تضاد وجود دارد.

دانش زبانی

• جمله: این بیت از ۳ جمله تشکیل شده است.
• فعل امر: گوی (کم گوی، گزیده گوی)
• نهاد: تو (در جمله‌های امری، محذوف)، جهان
• ترکیب اضافی: اندکِ تو

معنی

تنها می‌توان به سخنی که مانند مروارید ارزشمند است، بالید و افتخار کرد؛ سخنی که بتوان آن را زیاد گفت، مانند خشت بی‌ارزش است.

واژگان کلیدی

• لاف زدن: خودستایی کردن، نازیدن، گزافه‌گویی
• دُر: مروارید
• خشت: آجر، گِل خشک‌شده

هم‌خانواده

• توان: توانا، توانایی، توانستن

کلمات متضاد

• دُر ↔ خشت

آرایه‌های ادبی

• تضادبین «دُر» (نماد ارزش و کمیابی) و «خشت» (نماد بی‌ارزشی و فراوانی) تضاد وجود دارد.
• تشبیهسخن ارزشمند به «دُر» و سخن زیاد و بی‌ارزش به «خشت» تشبیه شده است.

دانش زبانی

• جمله: این بیت از ۲ جمله تشکیل شده است.
• قید: پر
• مسند: خشت

معنی

یک دسته گل خوشبو از انبوهی از صد گیاه (بی‌بو و بی‌ارزش) بهتر است.

واژگان کلیدی

• دِماغ‌پرور: خوشبو، معطر
• خرمن: توده‌ی بزرگ، مقدار انبوهی از هر چیز

هم‌خانواده

• بهتر: بهترین، بهبود، به

کلمات متضاد

• یک ↔ صد
• دِماغ‌پرور ↔ بدبو

آرایه‌های ادبی

• تضادبین واژه‌های «یک» و «صد» تضاد وجود دارد.
• تمثیلاین بیت مثالی است برای تأیید مفهوم بیت‌های قبلی؛ یعنی برتری کیفیت (سخن کم و گزیده) بر کمیت (سخن زیاد و بی‌ارزش).

دانش زبانی

• جمله: این بیت از ۱ جمله تشکیل شده است.
• نهاد: یک دسته گل دماغ‌پرور
• مسند: بهتر
• ترکیب اضافی: دسته‌ی گل، خرمنِ صد گیاه