اگر از معلمان، والدین یا حتی دانشآموزان بپرسید «آزمون» یعنی چه، احتمالاً اولین تصویری که در ذهنشان شکل میگیرد، برگهای است که کنار هر سؤال چهار گزینه قرار دارد و باید یکی از آنها را انتخاب کرد.
این تصویر آنقدر رایج شده که بسیاری تصور میکنند آزمونهای چهارگزینهای از ابتدا برای سنجش یادگیری طراحی شدهاند. اما اگر کمی به عقب برگردیم، متوجه میشویم داستان کاملاً متفاوت است.
جالب است بدانید آزمون تستی نه در یک مدرسه و نه در یک دانشگاه، بلکه در پاسخ به یک مسئله مدیریتی و سازمانی رشد کرد؛ مسئلهای که ارتباط مستقیمی با آموزش نداشت.
شناخت این تاریخچه فقط یک کنجکاوی تاریخی نیست. وقتی بدانیم این ابزار برای حل چه مشکلی ساخته شده، بهتر میتوانیم تصمیم بگیریم امروز چه زمانی از آن استفاده کنیم و چه زمانی به سراغ روشهای دیگر برویم.
آغاز ماجرا؛ زمانی که آموزش عمومی گسترش یافت
در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، تعداد دانشآموزان مدارس به سرعت افزایش یافت. معلمان با کلاسهای پرجمعیت روبهرو بودند و تصحیح آزمونهای تشریحی به زمان زیادی نیاز داشت.
فرض کنید معلمی ۱۸۰ دانشآموز دارد و برای هر برگه فقط پنج دقیقه زمان صرف کند. تصحیح یک آزمون بیش از پانزده ساعت زمان خواهد برد.
در چنین شرایطی، نیاز به روشی احساس شد که بتواند:
سریع اجرا شود.
عادلانه باشد.
نتایج افراد را با هم مقایسه کند.
امکان تحلیل آماری داشته باشد.
اما هنوز آزمونهای چهارگزینهای به شکل امروزی رایج نشده بودند.
تحول اصلی در سالهای جنگ جهانی اول رخ داد.
ارتش آمریکا باید در مدت کوتاهی بیش از یک میلیون سرباز را از نظر تواناییهای شناختی و سواد ارزیابی میکرد تا مشخص شود هر فرد برای چه مسئولیتی مناسبتر است.
مصاحبه حضوری یا آزمون تشریحی برای چنین جمعیتی عملاً غیرممکن بود.
به همین دلیل، روانشناسان ارتش آزمونهای استانداردی مانند Army Alpha و Army Beta را طراحی کردند.
این آزمونها چند ویژگی مهم داشتند:
همه افراد سؤالهای یکسانی دریافت میکردند.
پاسخها سریع تصحیح میشد.
نتایج قابل مقایسه بود.
امکان دستهبندی افراد فراهم میشد.
نکته مهم این است که هدف این آزمونها یادگیری بهتر نبود؛ هدف، تصمیمگیری سریع درباره تعداد زیادی از افراد بود.
همین تفاوت، کلید درک جایگاه آزمونهای تستی در آموزش امروز است.
بعد از پایان جنگ، بسیاری از متخصصانی که روی آزمونهای استاندارد کار کرده بودند، وارد دانشگاهها و نظام آموزشی شدند.
از طرف دیگر، مدارس نیز با همان چالش ارتش روبهرو بودند:
تعداد زیاد دانشآموز
زمان محدود معلمان
نیاز به مقایسه عملکرد کلاسها
افزایش آزمونهای سراسری
آزمون چهارگزینهای تقریباً همه این مشکلات را حل میکرد.
به همین دلیل، به تدریج از دانشگاهها تا مدارس و سپس آزمونهای ورودی، این شیوه به رایجترین ابزار ارزشیابی تبدیل شد.
اگر امروز هم به مدارس، دانشگاهها یا آزمونهای استخدامی نگاه کنیم، همچنان سؤالهای تستی سهم بزرگی از ارزیابی را تشکیل میدهند.
دلیل اصلی این موضوع، مزیتهای اجرایی آنهاست.
۱. تصحیح سریع
یک آزمون تستی میتواند در چند دقیقه و حتی به صورت کاملاً خودکار تصحیح شود.
۲. هزینه پایین
وقتی قرار است هزاران یا میلیونها نفر در یک آزمون شرکت کنند، استفاده از سؤالهای تشریحی هزینه بسیار بیشتری دارد.
۳. استاندارد بودن
همه شرکتکنندگان دقیقاً با سؤالهای مشابه روبهرو میشوند و معیار نمرهدهی برای همه یکسان است.
۴. تحلیل آماری
طراحان آزمون میتوانند بررسی کنند:
کدام سؤال بیش از حد آسان بوده است.
کدام سؤال قدرت تفکیک بالایی داشته است.
کدام گزینه بیشتر باعث اشتباه شده است.
این ویژگیها طراحی آزمونهای استاندارد را آسانتر میکنند.
پاسخ کوتاه این است:
به هدف شما بستگی دارد.
اگر هدف، بررسی دانش پایه یا تشخیص سریع میزان تسلط دانشآموز باشد، آزمون چهارگزینهای میتواند ابزار مناسبی باشد.
اما اگر بخواهید بدانید دانشآموز:
چگونه فکر میکند،
چگونه استدلال میکند،
چگونه مسئله را حل میکند،
چگونه آموختههایش را در موقعیت جدید به کار میگیرد،
آزمون تستی به تنهایی پاسخگوی این نیاز نیست.
پاسخ درست همیشه به معنای یادگیری نیست.
دانشآموز ممکن است:
پاسخ را حدس زده باشد.
گزینهها را حذف کرده باشد.
پاسخ را حفظ کرده باشد.
الگوی سؤال را به خاطر سپرده باشد.
در همه این حالتها، پاسخ صحیح الزاماً نشاندهنده درک عمیق نیست.
از سوی دیگر، ممکن است دانشآموز مسیر استدلال درستی داشته باشد اما به دلیل یک اشتباه جزئی، گزینه اشتباه را انتخاب کند.
در نتیجه، معلم فقط نتیجه را میبیند، نه فرایند فکر کردن را.
پژوهشهای حوزه علوم یادگیری نشان میدهند که یادگیری عمیق تنها با یادآوری اطلاعات سنجیده نمیشود.
دانشآموز باید بتواند:
توضیح دهد.
تحلیل کند.
مقایسه کند.
استدلال کند.
ایدهها را به هم ارتباط دهد.
دانستههای خود را در موقعیت جدید به کار بگیرد.
این تواناییها معمولاً با یک گزینه الف، ب، ج یا د اندازهگیری نمیشوند.
خیر.
اشتباه رایج این است که تصور کنیم آزمون تستی کاملاً بد یا کاملاً خوب است.
در واقع، هر ابزار برای هدف خاصی طراحی شده است.
چکش ابزار مناسبی برای کوبیدن میخ است، اما نمیتوان با آن پیچ را بست.
آزمون تستی نیز همین ویژگی را دارد.
اگر بخواهیم اطلاعات پایه را سریع بررسی کنیم، ابزار مناسبی است.
اما اگر هدف، سنجش تفکر، خلاقیت، حل مسئله یا انتقال یادگیری باشد، باید ابزارهای دیگری را نیز به کار بگیریم.
خبر خوب این است که جایگزینها الزاماً پیچیده یا زمانبر نیستند.
۱. از دانشآموز بخواهید دلیل پاسخ را بنویسد.
بعد از هر سؤال تستی، تنها یک جمله اضافه کنید:
«چرا این گزینه را انتخاب کردی؟»
همین سؤال ساده، اطلاعات ارزشمندی درباره نحوه تفکر دانشآموز در اختیار شما قرار میدهد.
۲. از مسئلههای واقعی استفاده کنید.
به جای پرسیدن یک تعریف، موقعیتی طراحی کنید که دانشآموز مجبور شود دانستههایش را به کار بگیرد.
۳. پروژههای کوتاه طراحی کنید.
یک پوستر، ارائه، مدل، آزمایش یا گزارش کوتاه، گاهی اطلاعات بسیار بیشتری نسبت به یک آزمون تستی ارائه میدهد.
۴. از ارزشیابی تکوینی استفاده کنید.
ارزیابی فقط نباید در پایان فصل اتفاق بیفتد.
پرسشهای کلاسی، گفتوگو، مشاهده فعالیت گروهی و بازخوردهای کوتاه نیز بخشی از سنجش یادگیری هستند.
۵. از آزمون ترکیبی استفاده کنید.
به جای حذف آزمون تستی، آن را با سؤالهای تشریحی کوتاه، فعالیت عملی یا پرسشهای استدلالی ترکیب کنید.
این روش هم سرعت تصحیح را حفظ میکند و هم تصویر کاملتری از یادگیری دانشآموز ارائه میدهد.
آزمونهای چهارگزینهای بیش از یک قرن قدمت دارند، اما دلیل ماندگاری آنها این نیست که بهترین ابزار سنجش یادگیری هستند.
این آزمونها برای حل یک مسئله مدیریتی طراحی شدند: ارزیابی سریع تعداد زیادی از افراد با روشی استاندارد و کمهزینه.
امروز نیز دقیقاً به همین دلیل همچنان در مدارس، دانشگاهها و آزمونهای سراسری حضور دارند.
اما اگر هدف آموزش، پرورش تفکر، حل مسئله، استدلال و انتقال یادگیری باشد، اتکا به آزمون تستی به تنهایی کافی نیست.
شاید مهمترین تغییری که هر معلم بتواند ایجاد کند، این باشد که پیش از طراحی آزمون از خود بپرسد:
«میخواهم فقط بدانم دانشآموز پاسخ درست را میداند، یا میخواهم بفهمم چگونه به آن پاسخ رسیده است؟»
پاسخ این پرسش، نوع ارزشیابی را تعیین میکند و در نهایت، کیفیت یادگیری را نیز تغییر خواهد داد.
مجموعه آموزشی «عینکی» فعالیت خود را از مهرماه ۱۳۹۷ با هدف کمک به درک بهتر دروس و موفقیت دانشآموزان آغاز کرد. نام «عینکی» برگرفته از شخصیت منظم و باهوش کارتون خاطرهانگیز «مدرسه موشها»ست.
© تمامی حقوق این وبسایت برای مجموعه آموزشی «عینکی» محفوظ است.
طراحی و توسعه با ❤ برای دانشآموزان
