نگارش ششم درس سوم: هوشیاری

در این درس چه یاد می‌گیریم؟

• املاپیدا کردن واژه‌های هم‌خانواده و کاربرد واژه‌های «آزرده‌خاطر» و «زهرآلود»
• نگارشخلاصه‌کردن داستان در یک بند و انتخاب نام تازه برای آن
• کارگاهنوشتن شرح‌حال، نوشتن گفت‌وگو و توضیح ضرب‌المثل

املا و دانش زبانی

۱) واژه‌های هم‌خانواده

واژه‌های هم‌خانواده حرف‌های اصلی مشترک و معنایی نزدیک به هم دارند. برای پیدا کردن آن‌ها اول حرف‌های اصلی واژه را جدا کنید و بعد ببینید با چه واژه‌های دیگری می‌توان آن حرف‌ها را به کار برد. نمونهٔ کتاب برای «قصد» است:

• قصدحرف‌های اصلی: ق، ص، د ← قاصد، مقصد، مقاصد، مقصود
• معلومحرف‌های اصلی: ع، ل، م ← علم، عالم، معلم، تعلیم
• مثالحرف‌های اصلی: م، ث، ل ← مثل، امثال، تمثیل

نکته: «قاصد» به معنی پیک و نامه‌رسان است و «مقصد» جایی است که قصد رفتن به آن را داریم. دانستن معنی هر واژه، تشخیص هم‌خانواده را آسان‌تر می‌کند.

۲) جمله با «آزرده‌خاطر» و «زهرآلود»

در این تمرین باید جمله‌هایی را که این دو واژه در متن درس به کار رفته‌اند پیدا کنید و بنویسید. اول معنی هر واژه را خوب بدانید:

• آزرده‌خاطررنجیده، دلگیر و دلخور. مثال: «از حرف نادرست دوستش آزرده‌خاطر شد.»
• زهرآلودآلوده به زهر. در معنای مجازی یعنی تلخ و آزاردهنده. مثال: «تیر زهرآلود»، «سخن زهرآلود»

نکتهٔ املایی: «آزرده» را با «ز» و «خاطر» را با «خ» و «ط» می‌نویسیم. «زهرآلود» هم یک واژهٔ مرکب است (زهر + آلود).

نگارش

۱) خلاصه‌کردن داستان در یک بند و انتخاب نام تازه

در خلاصه‌نویسی فقط اصل ماجرا را با واژه‌های خودتان می‌نویسیم. این چهار پرسش کمک می‌کند:

• ۱شخصیت‌های اصلی داستان چه کسانی هستند؟
• ۲ماجرا کجا و چه وقت اتفاق می‌افتد؟
• ۳مهم‌ترین اتفاق‌ها به ترتیب چیست؟
• ۴داستان چه پیامی دارد و چگونه تمام می‌شود؟

جمله‌های اضافه، توضیح‌های طولانی و گفت‌وگوها را حذف کنید. برای نام تازه هم نامی کوتاه انتخاب کنید که پیام داستان را نشان بدهد.

نمونه با داستانی دیگر (مورچه و کبوتر)

نام تازه: خوبی، جواب خوبی است
مورچه‌ای تشنه کنار برکه‌ای رفت و ناگهان در آب افتاد. کبوتری که او را می‌دید، برگی کند و کنار مورچه انداخت و مورچه با آن نجات پیدا کرد. روزی شکارچی‌ای می‌خواست کبوتر را شکار کند. مورچه که این را دید، پای شکارچی را گزید و کبوتر فرار کرد. این داستان نشان می‌دهد هر کس خوبی کند، روزی خوبی می‌بیند.

۲) پر کردن جاهای خالی با واژه‌های دلخواه

در این تمرین متنی به شما داده می‌شود که چند جای آن خالی است. برای پر کردن آن:

• اول کل متن را تا آخر بخوانید تا بفهمید دربارهٔ چیست.
• برای هر جای خالی واژه‌ای بگذارید که با معنی جمله و جمله‌های قبل و بعد جور باشد.
• بعد از پر کردن، متن را دوباره بخوانید و ببینید روان و درست است یا نه.

یکی از کنایه‌های پرکاربرد این بخش «به رخ کشیدن» است؛ یعنی کاری را که کرده‌ایم یا چیزی را که داریم با فخر به دیگران نشان بدهیم.

ب) خواندن نوشته‌ها در گروه

وقتی نوشته‌های هم‌گروهی‌هایتان را می‌شنوید، این سه نکته را بسنجید و بگویید کدام نوشته بهتر بود و چرا:

• واژه‌ها با معنی جمله هماهنگ بودند؟
• متن روان بود و تکرار بی‌دلیل نداشت؟
• پیام یا نتیجهٔ نوشته روشن بود؟

کارگاه نویسندگی

۱) شرح‌حال‌نویسی: خودتان را معرفی کنید

یکی از راه‌های تمرین نویسندگی، نوشتن شرح‌حال است. در شرح‌حال به این نکته‌ها توجه می‌شود:

• ۱زمان و محل تولد
• ۲محل زندگی
• ۳ویژگی‌های خلقی (مثل صبور، مهربان یا شوخ‌طبع بودن)
• ۴ویژگی‌های جسمی (مثل قد، رنگ مو و چشم)
• ۵رویدادهای مهم زندگی

نمونهٔ شرح‌حال (با اطلاعات خودتان تغییرش بدهید)

من آرمان هستم. سال ۱۳۹۴ در شهر شیراز به دنیا آمدم و اکنون با پدر، مادر و خواهر کوچکم در همین شهر زندگی می‌کنم. موهای قهوه‌ای و چشم‌های درشت دارم و دوستانم می‌گویند آدمی صبور و شوخ‌طبعم. هرگز روز اول مدرسه را فراموش نمی‌کنم، چون معلمم یک کتاب داستان به من هدیه داد و از همان روز کتاب‌خواندن را دوست پیدا کردم. دوست دارم در آینده معلم شوم.

۲) گفت‌وگوی ظرف‌ها بعد از مهمانی

در این تمرین باید تصور کنید ظرف‌های آشپزخانه بعد از مهمانی دربارهٔ آداب غذا خوردن مهمان‌ها حرف می‌زنند. گفت‌وگو را در دو بند بنویسید. این نکته‌ها کمک می‌کند:

• هر ظرف (بشقاب، لیوان، قاشق، چنگال) با توجه به کارش حرف بزند.
• حرف هر کس را داخل گیومهٔ «...» بگذارید و بعد از «گفت» دو نقطه بگذارید.
• بند اول را به رفتارهای نادرست و بند دوم را به رفتارهای درست و نتیجه اختصاص دهید.

نمونهٔ گفت‌وگو

شب که مهمان‌ها رفتند و آشپزخانه ساکت شد، ظرف‌ها شروع به صحبت کردند. بشقاب بزرگ آهی کشید و گفت: «امشب حسابی خسته شدم! یکی از مهمان‌ها آن‌قدر غذا کشید که نصفش روی من ماند و دور ریخته شد.» لیوان با صدای نازکی گفت: «من هم از دست آن آقایی که با دهان پر آب می‌خورد ناراحتم.» قاشق کوچک خندید و گفت: «آن یکی هم با من قهر کرده بود و با دست غذا می‌خورد!»

چنگال مهربانانه گفت: «همه‌شان که بد نبودند. آن خانم کنار پنجره کم‌کم غذا کشید، لقمه‌های کوچک خورد و آرام صحبت کرد.» بشقاب سر تکان داد و گفت: «راست می‌گویی. هر کس آداب غذا خوردن را بداند، هم خودش راحت‌تر است و هم دیگران.» همهٔ ظرف‌ها با او موافق بودند و کم‌کم خوابشان برد.

۳) ضرب‌المثل «دشمن دانا بلندت می‌کند، بر زمینت می‌زند نادان دوست»

در توضیح ضرب‌المثل سه کار بکنید: معنی ساده‌اش را بگویید، مثالی بزنید و نتیجه بگیرید.

نمونه: معنی این ضرب‌المثل این است که دوستِ نادان ممکن است با کارهای نسنجیده‌اش به ما آسیب بزند، اما دشمنِ دانا با عقل و فکر رفتار می‌کند و کاری نمی‌کند که ما را به زمین بزند. مثلاً دوست نادانی که برای کمک، تکلیف ما را خودش می‌نویسد، باعث می‌شود چیزی یاد نگیریم. اما هم‌کلاسی رقیبی که ما را به تلاش بیشتر وادار می‌کند، به پیشرفت ما کمک می‌کند. پس در انتخاب دوست باید به دانایی و عقل او هم توجه کنیم، نه فقط به مهربانی‌اش.

متن غلط، متن درست: ویرایش را یاد بگیرید

پیش از ویرایش: ظرفا گفتن مهمونا بد غذا خوردن. بعد قاشق گفت من ناراحتم. بعد بشقاب هم گفت منم ناراحتم.

پس از ویرایش: ظرف‌ها با ناراحتی دربارهٔ مهمان‌ها حرف می‌زدند. قاشق گفت: «کاش با دست غذا نمی‌خوردند!» بشقاب هم با او هم‌نظر بود.

• واژه‌های گفتاری («ظرفا، مهمونا، گفتن») به نوشتاری تبدیل شد.
• تکرار «بعد» حذف شد.
• حرف قاشق با گیومه و دو نقطه نوشته شد.

بانک واژه برای نوشتن بهتر

• آزرده‌خاطر: رنجیده، دلگیر، دلخور
• زهرآلود: مسموم، تلخ، آزاردهنده
• دانا: آگاه، خردمند، عاقل
• نادان: ناآگاه، بی‌خرد
• آداب: رسم‌ها، روش‌ها

چک‌لیست خودارزیابی

• خلاصهٔ داستانم فقط اصل ماجرا و پیام را دارد؟
• در شرح‌حالم زمان و محل تولد، محل زندگی و ویژگی‌هایم را نوشته‌ام؟
• در گفت‌وگو، حرف هر کس را با گیومه و دو نقطه نوشته‌ام؟
• واژهٔ گفتاری یا شکسته در نوشته‌ام مانده است؟
• نوشته‌ام را یک بار از اول تا آخر بلند خوانده‌ام؟

تمرین بیشتر

• برای واژه‌های «علم»، «قصد» و «مثل» دو هم‌خانواده بنویسید و با هر کدام یک جمله بسازید.
• شرح‌حال یکی از اعضای خانواده‌تان (مثلاً پدربزرگ یا مادربزرگ) را در یک بند بنویسید.
• گفت‌وگوی دو وسیلهٔ کلاس (مثل تخته و گچ) را دربارهٔ یک روز شلوغ مدرسه در دو بند بنویسید.