سطح و حجم ریاضی هفتم (فصل ششم): آموزش منشور، استوانه، حجم، مساحت جانبی و دوران
منشور حجمی است که دو قاعدهی موازی و مساوی (دو چندضلعی) دارد و با وجههای جانبی مستطیلی به هم وصل میشوند. حجم منشور برابر مساحت قاعده ضرب در ارتفاع است. مساحت جانبی منشور برابر محیط قاعده ضرب در ارتفاع و مساحت کل برابر مساحت جانبی بهعلاوهی مساحت دو قاعده است.
در این مطلب انواع حجم، اجزای منشور، استوانه، شمارش رأس و یال، محاسبهی حجم و مساحت و حجمهای حاصل از دوران را گامبهگام و با مثال حلشده بررسی میکنیم. در پایان هم یک جدول «فرمولهای منشور» و سؤالهای متداول گذاشتهایم.
خلاصه در یک نگاه
- حجمها دو دستهاند: هندسی (هرمی، منشوری، کروی) و غیرهندسی.
- منشور n پهلو: 2n رأس، 3n یال و n وجه جانبی دارد.
- حجم منشور: V = S × h. حجم مکعب: V = a × a × a.
- مساحت جانبی منشور: S = P × h. مساحت کل: مساحت جانبی + مساحت دو قاعده.
- دوران مستطیل حول یک ضلع، استوانه میسازد؛ ضلع محور، ارتفاع و ضلع دیگر، شعاع قاعده است.
- برای اطمینان از درستی جواب، یکای حجم (مکعب) و مساحت (مربع) را بررسی کنید و محاسبه را با روشی دیگر تکرار کنید.
حجم هندسی و غیرهندسی چیست؟
حجمها را به دو دستهی هندسی و غیرهندسی تقسیم میکنیم. حجم هندسی شکل مشخص و تعریفشدهای دارد و سه دسته است: هرمی، منشوری و کروی. حجمی که هندسی نباشد، غیرهندسی است.
منشور چیست و چه اجزایی دارد؟
منشور شکلی است که دو قاعدهی موازی دارد. این دو قاعده دو چندضلعی مساویاند و با پارهخطهایی به هم وصل میشوند. حجم منشوری بین دو صفحهی موازی قرار میگیرد و منشور را با تعداد پهلوهایش نام میبرند.
- قاعدهها: دو سطح بالا و پایین که چندضلعیهای کاملاً مساویاند.
- وجههای جانبی (پهلوها): سطحهای اطراف منشور که مستطیل یا متوازیالاضلاعاند.
- یال: محل برخورد دو سطح (لبههای منشور). هر پارهخطی که دو رأس نظیر قاعدهها را وصل میکند هم یال است.
- رأس: نقطهی برخورد یالها و قاعدهها، یعنی محل برخورد سه سطح.
- ارتفاع: فاصلهی بین دو قاعده.
استوانه چیست؟
هرچه تعداد ضلعهای یک چندضلعی منتظم بیشتر شود، به دایره نزدیکتر میشود؛ پس دایره را چندضلعی منتظمی با بینهایت ضلع میگیریم. اگر قاعدهی منشور دایره باشد، استوانه ساخته میشود. استوانه منشوری با بیشمار یال و رأس است.
منشور n پهلو چه ویژگیهایی دارد؟
منشوری که قاعدههایش n ضلعی (منتظم یا غیرمنتظم) باشد، منشور n پهلو است. قاعدهی آن n ضلعی است.
- تعداد رأسها: 2n
- تعداد یالها: 3n
- تعداد وجههای جانبی: n
مثال ۱: رأس و یال منشور
مسئله: منشوری ۲۴ رأس دارد. چند یال دارد؟
حل: 2n = 24 پس n = 12. تعداد یالها: 3 × 12 = 36.
- جواب: ۳۶ یال
- بازگشت به عقب: منشور ۱۲ پهلو دو قاعدهی دوازدهضلعی دارد و 12 + 12 + 12 = 36 یال (۱۲ یال هر قاعده و ۱۲ یال جانبی) ✓.
مقطع زدن یعنی چه؟
اگر منشور را طوری برش بدهیم که سطحی که بعد از برش از بالا دیده میشود همان قاعدهی منشور باشد، به این کار مقطع زدن میگوییم.
حجم منشور را چگونه حساب کنیم؟
- حجم منشور با مساحت قاعدهی S و ارتفاع h: V = S × h.
- حجم مکعب به یال a: V = a × a × a.
مثال ۲: حجم منشور
مسئله: قاعدهی منشوری مستطیلی به ابعاد ۵ و ۴ سانتیمتر و ارتفاع منشور ۷ سانتیمتر است. حجم آن چقدر است؟ حجم مکعبی به یال ۳ چقدر است؟
حل: مساحت قاعده: 5 × 4 = 20. حجم: 20 × 7 = 140 سانتیمتر مکعب. مکعب: 3 × 3 × 3 = 27 سانتیمتر مکعب.
- جواب: 140 و 27 سانتیمتر مکعب
- بازگشت به عقب: 140 ÷ 7 = 20 که همان مساحت قاعده است ✓.
مساحت جانبی و مساحت کل منشور چگونه است؟
مجموع مساحت همهی وجههای جانبی را مساحت جانبی میگوییم. هر وجه جانبی منشور (قائم) مستطیل است. اگر محیط قاعده P و ارتفاع h باشد: S = P × h. مساحت کل برابر است با مساحت جانبی بهعلاوهی مساحت دو قاعده.
- مکعب مستطیل با ابعاد a و b و c: مساحت کل S = 2(ab + ac + bc).
- مکعب به یال a: مساحت جانبی 4 × a × a و مساحت کل 6 × a × a.
- روش گسترده: در گستردهی منشور، سطح جانبی یک مستطیل بزرگ است که یک ضلعش ارتفاع و ضلع دیگرش محیط قاعده است. مساحت این مستطیل همان مساحت جانبی است.
مثال ۳: مساحت جانبی و کل مکعب مستطیل
مسئله: مکعب مستطیلی ابعاد a = 5 و b = 4 و c = 7 دارد. مساحت جانبی و کل آن را بیابید.
حل: محیط قاعده: 2 × (5 + 4) = 18. مساحت جانبی: 18 × 7 = 126. مساحت کل: 2 × (5×4 + 5×7 + 4×7) = 2 × (20 + 35 + 28) = 166.
- جواب: جانبی 126 و کل 166 سانتیمتر مربع
- بازگشت به عقب: مساحت جانبی بهعلاوهی دو قاعده: 126 + 2 × 20 = 166 ✓.
مثال ۴: مکعب
مسئله: مساحت جانبی و کل مکعبی به یال ۳ را بیابید.
حل: جانبی: 4 × 3 × 3 = 36. کل: 6 × 3 × 3 = 54.
- جواب: 36 و 54
- بازگشت به عقب: 36 + 2 × 9 = 54 ✓
با حرکت سطح، حجم چگونه ساخته میشود؟
با حرکت یک سطح در فضا، حجم ساخته میشود. مستطیلی با طول و عرض مشخص را به دو روش میتوان دوران داد:
- حول طول: استوانهای با ارتفاع برابر طول و شعاع قاعده برابر عرض.
- حول عرض: استوانهای با ارتفاع برابر عرض و شعاع قاعده برابر طول.
- در حالت کلی، ضلعی که حول آن دوران میکنیم ارتفاع و ضلع دیگر شعاع قاعده است.
- حجمهای حاصل از این دو دوران با هم برابر نیستند. دوران حول ضلع کوچکتر، استوانهی بزرگتری (با حجم بیشتر) میسازد.
- دوران مثلث قائمالزاویه حول هر ضلع قائمه، مخروط میسازد.
- دوران نیمدایره حول قطرش، کره میسازد.
- دوران لوزی حول هر قطرش، دو مخروط برابر و چسبیده به هم میسازد.
مثال ۵: دوران مستطیل
مسئله: مستطیلی به طول ۶ و عرض ۲ را یک بار حول طول و یک بار حول عرض میچرخانیم. ارتفاع و شعاع استوانهها چیست؟ کدام استوانه بزرگتر است؟
حل: حول طول: ارتفاع ۶ و شعاع ۲. حول عرض: ارتفاع ۲ و شعاع ۶. حجم دوم بزرگتر است، چون شعاع مجذور میشود: π × 2² × 6 = 24π و π × 6² × 2 = 72π.
- جواب: دوران حول ضلع کوچکتر (عرض ۲)، یعنی همان استوانهی با شعاع ۶، بزرگتر است.
- بازگشت به عقب: 72π > 24π ✓
فرمولهای منشور در یک جدول
| کمیت | فرمول | مثال |
|---|---|---|
| رأس منشور n پهلو | 2n | n = 12 ← 24 |
| یال منشور n پهلو | 3n | n = 12 ← 36 |
| حجم منشور | V = S × h | 20 × 7 = 140 |
| حجم مکعب | V = a × a × a | 3 × 3 × 3 = 27 |
| مساحت جانبی منشور | S = P × h | 18 × 7 = 126 |
| مساحت کل مکعب مستطیل | 2(ab + ac + bc) | 166 |
| مساحت جانبی / کل مکعب | 4a² / 6a² | a = 3 ← 36 / 54 |
سؤالهای متداول دربارهی سطح و حجم ریاضی هفتم
حجمها به چند دسته تقسیم میشوند؟
به دو دستهی هندسی و غیرهندسی. حجمهای هندسی هم سه نوعاند: هرمی، منشوری و کروی.
قاعده و وجه جانبی منشور چه تفاوتی دارند؟
قاعدهها دو سطح بالا و پایین (دو چندضلعی مساوی) هستند و وجههای جانبی سطحهای اطراف منشورند که مستطیل یا متوازیالاضلاعاند.
یال و رأس چیست؟
یال محل برخورد دو سطح و رأس محل برخورد سه سطح (نقطهی برخورد یالها) است.
آیا استوانه یال و رأس دارد؟
استوانه منشوری با قاعدهی دایره است و بیشمار یال و رأس دارد.
یک منشور n پهلو چند رأس و یال دارد؟
2n رأس و 3n یال.
حجم و مساحت جانبی منشور چگونه حساب میشود؟
حجم: مساحت قاعده × ارتفاع. مساحت جانبی: محیط قاعده × ارتفاع.
از دوران مثلث قائمالزاویه و نیمدایره چه شکلی ساخته میشود؟
دوران مثلث قائمالزاویه حول ضلع قائمه، مخروط و دوران نیمدایره حول قطرش، کره میسازد.
کدام بخش سطح و حجم برایت سختتر است؟ هر سؤالی دربارهی سطح و حجم ریاضی هفتم داری، در بخش نظرات بنویس. مجموعهی آموزشی عینکی آمادهی کمک به شماست 👇
دربارهی این مقاله
این نوشته بر پایهی مبحث سطح و حجم در فصل ششم کتاب ریاضی هفتم تنظیم شده است. ریاضی با تمرین قویتر میشود؛ از هر بخش چند مسئلهی دیگر هم خودتان حل کنید و جوابها را با روش دوم بررسی کنید. برای دیدن نمونه سؤالهای بیشتر، فیلم آموزش فصل ششم ریاضی هفتم را ببینید. حتماً بخوانید: شمارنده و اعداد اول (فصل پنجم ریاضی هفتم).


همینارو بلد باشیم امتحان سطح و حجم هفتم رو میتونیم؟
خیلی خوب هستش
یک منشور سه پهلو از بالا به چه شکل دیده میشود
حجم ها را می توان به دو دسته هندسی و غیر هندسی تقسیم باشد جواب (غ)ویا(ص) کدومش هس فقط اینو مخام
سلام حجم مکعب رو باید با استفاده از اطلاعات سوال به دست بیاریم
🎉برای دریافت فیلم آموزش خط به خط ریاضی هفتم اینجا کلیک کنید🎉
سلام بله وجه جانبی همون وجه کناری هست
🎉برای دریافت فیلم آموزش خط به خط ریاضی هفتم اینجا کلیک کنید🎉
خیلی ممنونم دستتون درد نکنه خانوم دوستی