مهمترین نکات تقارن و مختصات ریاضی ششم (فصل چهارم): محور و مرکز تقارن با مثال
خط تقارن (محور تقارن) خطی است که شکل را به دو قسمت منطبق بر هم تقسیم میکند. مرکز تقارن نقطهای است که اگر شکل را ۱۸۰ درجه دور آن بچرخانیم، شکل روی خودش بیفتد. مربع ۴ محور و یک مرکز تقارن دارد، مستطیل و لوزی ۲ محور و یک مرکز دارند و مثلث متساویالاضلاع ۳ محور دارد ولی مرکز تقارن ندارد.
در این مطلب انواع تقارن، تعداد محور و مرکز تقارن شکلهای مهم، قرینهی نقطه روی صفحهی مختصات و سؤالهای پرتکرار فصل چهارم ریاضی ششم را با مثال و حل کامل مرور میکنیم. در پایان هم جدول «محور و مرکز تقارن شکلها» و سؤالهای متداول را گذاشتهایم.
خلاصه در یک نگاه
- سه نوع تقارن داریم: تقارن محوری، تقارن مرکزی و تقارن چرخشی.
- در تقارن محوری شکل را روی خط تقارن تا میکنیم و دو قسمت بر هم منطبق میشوند.
- در تقارن مرکزی شکل با دوران ۱۸۰ درجه حول یک نقطه روی خودش میافتد.
- nضلعی منتظم n محور تقارن دارد؛ اگر n زوج باشد مرکز تقارن دارد و اگر فرد باشد ندارد.
- دایره بیشمار محور تقارن و یک مرکز تقارن دارد.
- قرینهی هر نقطه نسبت به خط تقارن، همفاصله با نقطهی اصلی و در طرف دیگر خط است.
انواع تقارن کداماند؟
سه نوع تقارن داریم:
- تقارن محوری: اگر شکل را از روی خطی تا کنیم، دو قسمت شکل بر هم منطبق میشوند.
- تقارن مرکزی: اگر شکل را ۱۸۰ درجه حول یک نقطه بچرخانیم، شکل بر خودش منطبق میشود.
- تقارن چرخشی: اگر شکل را حول یک نقطه به اندازهی ۱۸۰ درجه یا کمتر یا بیشتر (کمتر از یک دور کامل) بچرخانیم و شکل روی خودش بیفتد، میگوییم شکل تقارن چرخشی دارد.
چرخش یک شکل حول یک نقطه را دوران میگویند. دورانهای رایج این فصل ۹۰ درجه و ۱۸۰ درجهاند.
قرینه چند نوع است؟
- قرینه نسبت به یک خط (خط تقارن عمودی یا خط تقارن افقی)
- قرینه نسبت به یک نقطه
محور تقارن و مرکز تقارن چیست؟
- محور تقارن: خطی که قرینهی هر نقطهی شکل نسبت به آن، روی خود شکل بیفتد؛ یا خطی که شکل را به دو قسمت مساوی تقسیم کند. در تقارن محوری قرینهی یک نقطه را نسبت به یک خط به دست میآوریم.
- مرکز تقارن: نقطهای که قرینهی هر نقطهی شکل نسبت به آن، روی خود شکل بیفتد. در تقارن مرکزی قرینهی یک شکل را نسبت به یک نقطه به دست میآوریم.
مثال ۱: آزمون تا کردن
مسئله: یک مستطیل غیرمربع دارید. آیا قطرش محور تقارن است؟
حل: مستطیل را روی قطرش تا میکنیم. دو قسمت بر هم منطبق نمیشوند؛ پس قطر محور تقارن نیست. محورهای تقارن مستطیل، دو خطی هستند که از وسط ضلعهای روبهرو میگذرند.
- بازگشت به عقب: اگر مستطیل را از وسط ضلعهای روبهرو تا کنیم، دو قسمت دقیقاً روی هم میافتند؛ پس مستطیل ۲ محور تقارن دارد ✓.
محور و مرکز تقارن شکلهای مهم چند تا است؟
جدول زیر مهمترین نکتههای فصل است. برای امتحان آن را حفظ کنید:
| شکل | تعداد محور تقارن | مرکز تقارن |
|---|---|---|
| مربع | ۴ | دارد |
| مستطیل | ۲ | دارد |
| لوزی | ۲ | دارد |
| متوازیالاضلاع | ندارد | دارد |
| ذوزنقهی متساویالساقین | ۱ | ندارد |
| ذوزنقهی معمولی | ندارد | ندارد |
| مثلث متساویالاضلاع | ۳ | ندارد |
| مثلث متساویالساقین | ۱ | ندارد |
| مثلث معمولی | ندارد | ندارد |
| کایت | ۱ | ندارد |
| پنجضلعی منتظم | ۵ | ندارد |
| ششضلعی منتظم | ۶ | دارد |
| هفتضلعی منتظم | ۷ | ندارد |
| هشتضلعی منتظم | ۸ | دارد |
| دایره | بیشمار | دارد |
| نیمدایره | ۱ | ندارد |
| ربعدایره | ۱ | ندارد |
قاعدهی nضلعی منتظم
هر nضلعی منتظم n محور تقارن دارد. اگر n زوج باشد یک مرکز تقارن دارد و اگر n فرد باشد مرکز تقارن ندارد.
مثال ۲: nضلعی منتظم
مسئله: دوازدهضلعی منتظم و نهضلعی منتظم چند محور تقارن دارند و آیا مرکز تقارن دارند؟
حل:
- دوازدهضلعی منتظم: n = ۱۲ است؛ ۱۲ محور تقارن دارد و چون ۱۲ زوج است، مرکز تقارن دارد.
- نهضلعی منتظم: n = ۹ است؛ ۹ محور تقارن دارد و چون ۹ فرد است، مرکز تقارن ندارد.
- بازگشت به عقب: مربع (n = ۴) و مثلث متساویالاضلاع (n = ۳) با همین قاعده میخوانند ✓.
تقارن نقطه، خط، پارهخط و نیمخط چگونه است؟
- نقطه: خودش مرکز تقارن خودش است و بیشمار محور تقارن دارد؛ هر خطی که از آن بگذرد.
- خط: بیشمار مرکز تقارن دارد؛ همهی نقطههای روی خط. بیشمار محور تقارن هم دارد؛ خود خط و همهی خطهای عمود بر آن.
- نیمخط: مرکز تقارن ندارد و یک محور تقارن دارد؛ خود نیمخط.
- پارهخط: دو محور تقارن عمود بر هم دارد؛ یکی عمودمنصف آن و دیگری خطی که پارهخط جزئی از آن است. یک مرکز تقارن هم دارد؛ وسط پارهخط.
تقارن چرخشی و دوران چگونه است؟
اگر چرخاندن شکل بهاندازهی زاویهای کمتر از یک دور کامل، آن را روی خودش بیندازد، شکل تقارن چرخشی دارد. تقارن مرکزی حالت خاصی از آن است که زاویهی دوران ۱۸۰ درجه است.
مثال ۳: تقارن چرخشی
مسئله: مربع، مستطیل و مثلث متساویالاضلاع را با دوران بررسی کنید.
حل:
- مربع: با دوران ۹۰ درجه روی خودش میافتد؛ پس تقارن چرخشی دارد. با دوران ۱۸۰ درجه هم روی خودش میافتد، پس مرکز تقارن دارد.
- مستطیل: با دوران ۱۸۰ درجه روی خودش میافتد، ولی با ۹۰ درجه نه. پس مرکز تقارن دارد.
- مثلث متساویالاضلاع: با دوران ۱۲۰ درجه روی خودش میافتد (تقارن چرخشی دارد)، ولی با ۱۸۰ درجه نه؛ پس مرکز تقارن ندارد.
- بازگشت به عقب: مستطیل ۲ محور دارد و مرکز تقارنش با قاعدهی «n زوج» همخوان است ✓.
مختصات و قرینهی نقطه روی صفحه چگونه است؟
روی صفحهی مختصات، هر نقطه را با یک زوج مرتب (طول، عرض) نشان میدهیم؛ مثلاً نقطهی (۲، ۳) یعنی ۲ واحد به راست و ۳ واحد به بالا. قرینهی یک نقطه نسبت به یک خط از همان فاصلهی نقطه تا خط، اما در طرف دیگر خط به دست میآید.
مثال ۴: قرینه نسبت به خط
مسئله: قرینهی نقطهی A(۲، ۳) را نسبت به خط عمودی x = ۵ و نسبت به خط افقی y = ۴ پیدا کنید.
حل:
- خط x = ۵: فاصلهی A تا خط ۵ − ۲ = ۳ واحد است. قرینه ۳ واحد آنطرف خط است: ۵ + ۳ = ۸. عرض عوض نمیشود: (۸، ۳)
- خط y = ۴: فاصلهی A تا خط ۴ − ۳ = ۱ واحد است. قرینه ۱ واحد آنطرف خط است: ۴ + ۱ = ۵. طول عوض نمیشود: (۲، ۵)
- بازگشت به عقب: وسط A و قرینهاش باید روی خط باشد؛ وسط ۲ و ۸ برابر ۵ است ✓ و وسط ۳ و ۵ برابر ۴ است ✓.
مثال ۵: قرینه نسبت به نقطه
مسئله: قرینهی نقطهی A(۲، ۳) را نسبت به نقطهی O(۴، ۴) پیدا کنید.
حل: O باید وسط A و قرینهاش باشد. طول: از ۲ تا ۴ دو واحد است، پس قرینه ۴ + ۲ = ۶ میشود. عرض: از ۳ تا ۴ یک واحد است، پس قرینه ۴ + ۱ = ۵ میشود. پس قرینه (۶، ۵) است.
- بازگشت به عقب: وسط (۲، ۳) و (۶، ۵) برابر (۴، ۴) است ✓.
سؤالهای متداول دربارهی تقارن و مختصات ریاضی ششم
مثلث متساویالاضلاع چند خط تقارن دارد؟
۳ خط تقارن. مرکز تقارن ندارد.
ششضلعی منتظم و هشتضلعی منتظم چند خط تقارن دارند؟
ششضلعی منتظم ۶ خط تقارن و هشتضلعی منتظم ۸ خط تقارن دارد. هر دو چون n زوج است، مرکز تقارن هم دارند.
مستطیل و لوزی چند خط تقارن دارند؟
هر کدام ۲ خط تقارن. مربع ۴ خط تقارن دارد.
دایره چند خط تقارن دارد و آیا مرکز تقارن دارد؟
بیشمار خط تقارن دارد (هر قطر) و مرکز تقارنش مرکز دایره است.
پنجضلعی منتظم و هفتضلعی منتظم مرکز تقارن دارند؟
نه. چون تعداد ضلعها فرد است، مرکز تقارن ندارند.
نیمدایره و ربعدایره چند خط تقارن دارند؟
هر کدام ۱ خط تقارن دارند. برای نیمدایره، خط عمود بر قطر از مرکز و برای ربعدایره، نیمساز زاویهی ۹۰ درجه. هیچکدام مرکز تقارن ندارند.
مثلث متساویالساقین و ذوزنقهی متساویالساقین چند خط تقارن دارند؟
هر کدام ۱ خط تقارن. هیچکدام مرکز تقارن ندارند.
متوازیالاضلاع محور تقارن دارد؟
نه. اما مرکز تقارن دارد (محل برخورد قطرها).
کدام بخش از تقارن و مختصات برایت سختتر است؟ هر سؤالی دربارهی تقارن و مختصات ریاضی ششم داری، در بخش نظرات بنویس. مجموعهی آموزشی عینکی آمادهی کمک به شماست 👇
دربارهی این مقاله
این نوشته بر پایهی مباحث تقارن و مختصات در فصل چهارم کتاب ریاضی ششم تنظیم شده است. ریاضی با تمرین قویتر میشود؛ شکلهای مختلف را خودتان روی کاغذ بکشید، تا کنید و دوران بدهید.


وای عالیییییی
واقعا برای امتحان بدردم میخوره✨✨
آیا مرکز تقارن همیشه وسط شکل است ؟
سلام وقت بخیر
لطفا تقارن و مختصات و انتقال مختصات رو توضیح بدید ممنون میشم
سلام وقت بخیر میشه تقارن و مختصات رو توضیح بدید همینطور انتقال مختصات لطفا پاسخ بدهید🙏🏻
ببخشید دقیقا بین تقارن مرکزی وتقارن چرخشی چه فرقی داره
خیلی خوب
خیلی عالی بود دستتون درد نکنه 🙏🏻🙏🏻🙏🏻
آیا دوران فقط ۹۰ یا ۱۸۰ درجه هست ۲۷۰ و ۳۶۰ درجه نداریم .؟
خیلی خیلی عالی بود
عالیهـ ممنونــــــــــ 🦋🍓
عالی بود ممنون خیلی خوب بود